Người ta thường hình dung sự hối hận khi chọn trường sẽ đến dưới dạng một tấm bằng không ai công nhận. Trên thực tế, phần lớn nó đến dưới dạng khác và đến muộn hơn: đến vào học kỳ thứ ba, khi bạn nhận ra lịch học không khớp với ca làm của mình, khi người hướng dẫn luận văn không cùng chuyên môn với đề tài bạn ấp ủ, hoặc khi bạn muốn bảo lưu một kỳ và phát hiện khoản học phí đã đóng không được giữ lại.
Những điều đó không nằm trong bảng xếp hạng nào. Chúng nằm trong quy chế đào tạo, trong hợp đồng, và trong những câu trả lời mà bộ phận tuyển sinh sẽ đưa ra nếu bạn hỏi đúng câu. Bài này liệt kê những câu nên hỏi, theo thứ tự nên hỏi.
Trước hết: ở Việt Nam không có tấm bằng nào ghi "thạc sĩ từ xa"
Đây là điều nên biết trước khi so sánh bất cứ trường nào với nhau, vì nó thay đổi cả cách đặt câu hỏi.
Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ hiện hành (Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo) công nhận hai hình thức đào tạo: chính quy và vừa làm vừa học. Không có hình thức thứ ba tên là "từ xa" ở bậc thạc sĩ, dù bậc đại học thì có.
Cụm từ "thạc sĩ từ xa" mà bạn thấy trên các trang tuyển sinh là cách gọi dân dã cho một chương trình vừa làm vừa học được tổ chức với phần lớn hoạt động qua mạng: bài giảng ghi sẵn, lớp trực tuyến buổi tối, diễn đàn thảo luận, nộp bài qua hệ thống. Quy chế cũng đặt trần cho tỷ lệ khối lượng được dạy học trực tuyến, nghĩa là dù chương trình linh hoạt đến đâu vẫn sẽ có phần bạn phải có mặt — thi, bảo vệ đề cương, bảo vệ luận văn, đôi khi cả một số học phần.
Hệ quả thực tế cho bạn:
- Hỏi "chương trình này có phải 100% online không" là câu hỏi sẽ nhận được câu trả lời không đáng tin. Câu đúng là: "Trong toàn khoá, những buổi nào bắt buộc có mặt, ở đâu, và thường rơi vào thời điểm nào trong năm?"
- Nếu một nơi khẳng định bạn không bao giờ phải đến trường, kể cả buổi bảo vệ luận văn, thì hoặc họ đang nói cho xong, hoặc chương trình đó không cấp bằng thạc sĩ theo hệ thống văn bằng Việt Nam. Cả hai khả năng đều đáng dừng lại hỏi tiếp.
Mặt tích cực ít người nói: theo quy định hiện hành về nội dung ghi trên văn bằng, hình thức đào tạo không còn được ghi trên mặt bằng tốt nghiệp mà chuyển sang phụ lục văn bằng. Tấm bằng của người học vừa làm vừa học và người học chính quy trông giống nhau. Điều này không có nghĩa hai chương trình giống nhau — nó chỉ có nghĩa là bạn nên chọn dựa trên chất lượng thật của chương trình, chứ không dựa trên nỗi lo tấm bằng "trông khác".
Câu hỏi 1: Trường có được phép đào tạo ngành này ở bậc thạc sĩ không?
Đây là câu hỏi nền. Nó không phải là "trường này có uy tín không" — mà là "trường này có quyết định cho phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành cụ thể mà tôi định học không".
Một trường có thể rất lớn, rất lâu đời, và vẫn chưa được mở một ngành thạc sĩ cụ thể nào đó. Thẩm quyền được cấp theo từng ngành, không cấp cho cả trường.
Cách kiểm tra, theo thứ tự từ dễ đến chắc chắn:
- Đề án tuyển sinh trên website trường. Cơ sở đào tạo có nghĩa vụ công khai đề án tuyển sinh. Trong đó liệt kê các ngành, mã ngành, chỉ tiêu.
- Hỏi thẳng bộ phận tuyển sinh số hiệu quyết định mở ngành. Câu hỏi nguyên văn: "Cho em xin số và ngày của quyết định cho phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành [tên ngành] của trường." Nơi làm đàng hoàng trả lời trong vài phút. Nơi vòng vo là một tín hiệu.
- Đối chiếu mã ngành với danh mục giáo dục đào tạo cấp IV trình độ thạc sĩ. Mã ngành thạc sĩ có dạng 8 chữ số bắt đầu bằng số 8 (ví dụ 8340101 cho Quản trị kinh doanh). Nếu tài liệu tuyển sinh đưa cho bạn một mã bắt đầu bằng số 7, đó là mã bậc đại học — hỏi lại ngay.
Với chương trình liên kết nước ngoài, câu hỏi đổi thành: "Chương trình này đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt liên kết đào tạo chưa, quyết định số bao nhiêu?" Và câu hỏi thứ hai, quan trọng không kém: "Bằng do trường nào cấp?" Bằng do trường nước ngoài cấp sẽ đi theo quy trình công nhận văn bằng riêng nếu sau này bạn cần dùng nó cho mục đích trong nước.
Câu hỏi 2: Lịch học thật trông như thế nào?
"Linh hoạt" là từ vô nghĩa trong tư vấn tuyển sinh, vì ai cũng nói. Thay vì hỏi có linh hoạt không, hãy yêu cầu một thứ cụ thể: thời khoá biểu của một học kỳ vừa kết thúc, của chính ngành bạn định học.
Nhìn vào đó bạn sẽ tự trả lời được những câu mà tư vấn viên không trả lời thay được:
- Buổi học rơi vào tối thứ mấy? Có buổi nào vào giờ hành chính không?
- Mỗi tuần bao nhiêu buổi, mỗi buổi bao lâu?
- Bài giảng có được ghi lại không, và lưu trong bao lâu? Nhiều nơi có ghi hình nhưng chỉ mở trong bảy ngày — với người hay tăng ca thì bảy ngày và vĩnh viễn là hai chương trình khác nhau.
- Điểm chuyên cần tính thế nào? Nếu điểm danh dựa vào việc có mặt trực tiếp trong buổi trực tuyến, thì bản ghi hình không cứu được bạn.
Một câu hỏi nữa hay bị bỏ sót: lịch thi. Buổi học có thể vào tối, nhưng buổi thi rất hay rơi vào cuối tuần và tại cơ sở của trường. Nếu bạn ở xa, hãy hỏi trước cả năm học có bao nhiêu đợt thi và mỗi đợt kéo dài mấy ngày. Đây là chi phí đi lại thật, và nó không nằm trong bảng học phí.
Câu hỏi 3: Ai dạy, và ai chấm bài của bạn?
Với chương trình trực tuyến, khoảng cách giữa người xuất hiện trong video bài giảng và người thật sự tương tác với bạn có thể rất lớn. Cả hai đều bình thường, nhưng bạn nên biết mình đang mua cái gì.
Nên hỏi:
- Ai trả lời câu hỏi của học viên? Giảng viên phụ trách học phần, hay trợ giảng? Thời gian phản hồi cam kết là bao lâu?
- Ai chấm bài tập lớn và bài thi?
- Danh sách giảng viên cơ hữu của ngành — không phải danh sách "hội đồng khoa học" gồm những tên tuổi lớn chỉ xuất hiện trong lễ khai giảng.
Cách kiểm chứng không cần hỏi ai: tra tên vài giảng viên trong ngành trên các cơ sở dữ liệu học thuật công khai. Bạn không cần đánh giá chất lượng nghiên cứu của họ — chỉ cần xem họ có thật sự hoạt động trong lĩnh vực mà chương trình quảng bá hay không, và công bố gần nhất của họ vào năm nào. Một khoa mà công bố gần nhất của cả nhóm là mười năm trước sẽ dạy bạn một phiên bản khác của ngành so với một khoa đang làm việc.
Câu hỏi 4: Luận văn — ai hướng dẫn và đề tài nào được nhận?
Đây là chỗ hối hận tập trung nhiều nhất, và cũng là chỗ ít người hỏi nhất lúc nộp hồ sơ, vì luận văn ở tận cuối chương trình nên có cảm giác còn xa.
Thực tế thì nó quyết định phần lớn trải nghiệm hai năm của bạn. Nên hỏi trước:
- Danh sách hướng nghiên cứu mà khoa đang nhận hướng dẫn. Nếu bạn vào học vì muốn làm một đề tài cụ thể, mà không giảng viên nào trong khoa làm mảng đó, bạn sẽ phải đổi đề tài hoặc làm một mình.
- Mỗi giảng viên hướng dẫn bao nhiêu học viên một khoá? Có trần, và trần đó tồn tại là có lý do. Người hướng dẫn mười lăm học viên cùng lúc không thể đọc kỹ như người hướng dẫn ba.
- Học viên được chọn người hướng dẫn hay được phân?
- Chương trình có nhánh không làm luận văn không? Quy chế cho phép chương trình định hướng ứng dụng thay luận văn bằng học phần và đề án. Nếu bạn học để lên chuyên môn nghề nghiệp chứ không định đi tiếp nghiên cứu sinh, nhánh này có thể hợp hơn — nhưng nên biết trước, vì nó ảnh hưởng đến việc học tiếp sau này.
Và câu hỏi kiểm chứng hay nhất, không tốn gì: xin xem vài luận văn đã bảo vệ của khoá trước. Nhiều trường công bố công khai. Đọc lướt ba cái là bạn biết mặt bằng yêu cầu ở đây thế nào — rõ ràng hơn mọi lời giới thiệu.
Câu hỏi 5: Học phí tính theo cách nào, và chuyện gì xảy ra nếu bạn phải dừng?
Không bàn chuyện đắt rẻ — mức phù hợp với mỗi người mỗi khác. Nhưng cấu trúc học phí thì có loại rõ ràng và loại không, và bạn hoàn toàn có quyền yêu cầu loại rõ ràng.
Cần biết chính xác:
- Tính trọn gói cả khoá hay theo tín chỉ? Nếu theo tín chỉ: tổng chương trình bao nhiêu tín chỉ, đơn giá hiện tại, và đơn giá có được điều chỉnh giữa khoá không.
- Những khoản ngoài học phí: phí hồ sơ, phí học bổ sung kiến thức (nếu ngành đại học của bạn khác ngành thạc sĩ định học), phí ngoại ngữ đầu vào/đầu ra, phí bảo vệ luận văn, phí cấp bằng.
- Học bổ sung kiến thức là bao nhiêu tín chỉ trong trường hợp cụ thể của bạn. Hỏi kèm bảng điểm đại học của mình, đừng hỏi chung chung. Con số này chênh nhau rất nhiều giữa các trường.
- Chính sách bảo lưu và rút lui. Được bảo lưu tối đa mấy kỳ? Học phí đã đóng có được giữ không, hay phải đóng lại theo đơn giá mới khi quay lại? Nếu thôi học giữa chừng, hoàn bao nhiêu phần trăm và theo mốc thời gian nào?
Điểm cuối cùng đáng gạch chân, vì nó là điều bạn cần nhất đúng vào lúc bạn ít có sức để thương lượng nhất — lúc công việc hoặc gia đình có biến động. Hãy xin điều khoản này bằng văn bản trước khi đóng đợt đầu.
Câu hỏi 6: Chuẩn đầu ra ngoại ngữ được xử lý thế nào?
Đây là lý do phổ biến khiến người ta học xong hết học phần mà vẫn chưa được nhận bằng, đôi khi kéo dài thêm một hai năm.
Cần hỏi:
- Yêu cầu ngoại ngữ đầu vào là gì, và có được nợ để bổ sung sau không?
- Chuẩn đầu ra là gì (thường tương đương bậc 3/6 theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam), và trường chấp nhận những chứng chỉ nào?
- Trường có tổ chức thi và cấp chứng chỉ nội bộ được công nhận không, hay bạn phải tự thi bên ngoài?
- Chứng chỉ có thời hạn bao lâu tính đến thời điểm xét tốt nghiệp? Chứng chỉ hai năm hết hạn ngay trước ngày xét là tình huống có thật và xảy ra thường xuyên.
Nếu ngoại ngữ là điểm yếu của bạn, hãy đưa nó lên đầu danh sách tiêu chí chọn trường thay vì để cuối. Một chương trình có lộ trình ngoại ngữ tích hợp sẵn có thể tiết kiệm cho bạn cả năm.
Câu hỏi 7: Học thử được không?
Câu hỏi ngắn nhất và có sức phân loại cao nhất.
Hãy đề nghị: "Cho em dự thính một buổi học trực tuyến thật của khoá đang học, hoặc cho em tài khoản xem thử hệ thống học tập trong vài ngày."
Điều bạn muốn nhìn không phải là bài giảng hay dở. Là những thứ này:
- Hệ thống học tập chạy trên điện thoại có dùng được không — vì phần lớn thời gian rảnh của người đi làm là trên điện thoại, không phải trước máy tính.
- Diễn đàn của lớp có người nói chuyện không, hay chỉ có thông báo từ ban tổ chức.
- Câu hỏi học viên đăng lên bao lâu có người trả lời. Cuộn ngược lại vài tuần là thấy.
- Tài liệu học có phải bản quét mờ của giáo trình mười năm trước không.
Nơi tự tin về chương trình của mình thường đồng ý. Nơi từ chối thẳng mà không đưa lý do nào cụ thể đã trả lời bạn rồi.
Một cách sắp xếp lại toàn bộ
Nếu phải rút gọn thành thứ tự, thì như thế này:
- Điều kiện loại trừ — thẩm quyền đào tạo ngành, và lịch những buổi bắt buộc có mặt. Không đạt hai cái này thì không cần xét tiếp, dù mọi thứ khác hấp dẫn đến đâu.
- Điều kiện quyết định chất lượng hai năm — người hướng dẫn luận văn, người chấm bài, tốc độ phản hồi.
- Điều kiện quyết định việc bạn có về đích không — chuẩn ngoại ngữ, chính sách bảo lưu, tổng chi phí thật.
- Phần còn lại — danh tiếng, thứ hạng, cảm giác. Chúng có giá trị, nhưng chúng là thứ cân nhắc sau cùng chứ không phải đầu tiên.
Sự hối hận hầu như luôn nằm ở nhóm 1 đến 3. Còn thời gian tìm hiểu thì lại hầu như luôn bị dồn vào nhóm 4.
Hỏi đáp nhanh
Bằng thạc sĩ học vừa làm vừa học có bị ghi khác trên văn bằng không?
Theo quy định hiện hành về nội dung ghi trên văn bằng giáo dục đại học, hình thức đào tạo không ghi trên mặt bằng tốt nghiệp mà ghi trong phụ lục văn bằng. Tuy vậy phụ lục là một phần của bộ hồ sơ văn bằng, nên bên tuyển dụng hoặc cơ quan xét duyệt vẫn có thể nhìn thấy nếu họ yêu cầu bản đầy đủ.
Học ngành khác với ngành đại học có được không?
Thường là được, nhưng phải học bổ sung kiến thức trước hoặc trong khi học chương trình chính. Số tín chỉ bổ sung do từng trường quy định và chênh lệch đáng kể. Hãy gửi bảng điểm đại học của bạn cho phòng đào tạo và yêu cầu họ trả lời bằng con số cụ thể cho trường hợp của bạn, trước khi so sánh học phí giữa các trường — vì phần bổ sung này có thể làm thay đổi hoàn toàn thứ tự so sánh.
Chương trình liên kết quốc tế học từ xa có được công nhận ở Việt Nam không?
Văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp có thể được công nhận thông qua thủ tục công nhận văn bằng. Điều kiện và hồ sơ do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định, và hình thức đào tạo là một trong những yếu tố được xem xét. Nếu bạn cần bằng cho mục đích cụ thể trong nước — thi tuyển công chức, bổ nhiệm, học tiếp nghiên cứu sinh — hãy xác minh khả năng công nhận trước khi nhập học, không phải sau khi tốt nghiệp.
Làm sao biết một chương trình có thật sự vận hành hay chỉ là lớp mở cho đủ chỉ tiêu?
Ba dấu hiệu dễ kiểm: khoá gần nhất tuyển được bao nhiêu học viên và hiện còn bao nhiêu; khoa có công bố luận văn đã bảo vệ không; và diễn đàn lớp học có hoạt động thật không. Một chương trình có ba khoá liên tiếp và có luận văn công bố công khai là chương trình đang chạy.
Nên chọn theo trường hay theo người hướng dẫn?
Nếu bạn học để lấy nền tảng và tấm bằng phục vụ công việc hiện tại, chọn theo trường và theo mức độ vận hành trơn tru của chương trình là hợp lý. Nếu bạn học để đi tiếp lên nghiên cứu sinh hoặc để làm sâu một hướng cụ thể, người hướng dẫn quan trọng hơn tên trường — vì phần lớn giá trị bạn nhận được sẽ đến từ vài chục giờ làm việc với người đó.