Câu hỏi này thường được đặt vì người học chưa biết mình đã có sẵn quyền truy cập vào rất nhiều thứ — thư viện điện tử của trường đã trả tiền bằng chính học phí của bạn. Phần lớn nhu cầu giải quyết được ở đó.
Bài này liệt kê các nguồn hợp pháp theo thứ tự nên dùng.
1. Thư viện điện tử của trường — nguồn đầu tiên
Cơ sở đào tạo sau đại học thường mua quyền truy cập vào các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế. Rất nhiều người học hết hai năm mà chưa từng dùng đến.
Việc cần làm ngay tuần đầu: gửi một email cho thư viện.
"Em là học viên cao học lớp [tên lớp]. Cho em hỏi thư viện trường hiện có những cơ sở dữ liệu nào, và học viên truy cập từ xa bằng cách nào ạ?"
Một lưu ý về cách truy cập: phải đi từ cổng thư viện của trường sau khi đăng nhập, không vào thẳng trang của nhà xuất bản. Vào thẳng thì hệ thống không biết bạn thuộc trường nào và sẽ đòi tiền — đây là lý do nhiều người tưởng trường không có.
2. Tài liệu do trường cấp
- Giáo trình và bài giảng số hoá trên hệ thống học tập;
- Tài liệu bắt buộc của từng học phần — xem đề cương chi tiết học phần, phần danh mục tài liệu;
- Kho luận văn đã bảo vệ của chính trường. Nhiều trường công bố công khai, và đọc lướt ba cái cho bạn biết mặt bằng yêu cầu ở đây.
3. Tài liệu truy cập mở
Nhiều bài báo được công bố với giấy phép cho phép đọc và chia sẻ tự do. Cách nhận biết: bài có ghi rõ giấy phép trên trang đầu hoặc ở cuối.
Ngoài ra:
- Kho lưu trữ của các trường đại học — nhiều tác giả tự lưu bản của mình ở đó;
- Tạp chí khoa học truy cập mở trong ngành của bạn;
- Văn bản pháp luật và tài liệu do cơ quan nhà nước công bố công khai — với nhiều đề tài ứng dụng thì đây là nguồn chính thống nhất.
4. Viết thư xin tác giả — hiệu quả bất ngờ
Đây là cách ít người thử nhất và có tỷ lệ thành công cao nhất trong các cách còn lại.
Một email ngắn, lịch sự: bạn là học viên cao học đang nghiên cứu về chủ đề gì, và xin bản toàn văn bài báo của họ. Phần lớn tác giả gửi — vì họ vui khi có người đọc công trình của mình.
Đây là thông lệ bình thường trong giới nghiên cứu, không phải việc làm phiền ai.
5. Nhờ thư viện tra hộ
Nếu trường không mua quyền truy cập vào một bài cụ thể, nhiều thư viện nhận yêu cầu và lấy tài liệu qua thoả thuận liên thư viện. Dịch vụ này có thật và miễn phí ở nhiều nơi — chỉ là không được quảng bá.
Và nếu cả lớp cùng cần một cuốn sách, hãy đề nghị thư viện mua bổ sung. Nhiều thư viện nhận đề xuất từ người học, và một đề nghị chung có khả năng được đáp ứng.
6. Mua — khi nào thì đáng
Với sách giáo trình dùng suốt cả học phần và bạn sẽ ghi chú lên đó, mua bản riêng thường đáng. Vài cách giảm chi phí:
- Hỏi lớp khoá trước xem ai bán lại;
- Bản điện tử thường rẻ hơn bản in;
- Chia nhau mua trong nhóm nhỏ, nếu là sách chỉ cần đọc chứ không cần ghi chú lên.
Về các trang chia sẻ tài liệu không có bản quyền
Chúng tồn tại và ai cũng biết. Nhưng có ba lý do thực tế để không dùng, ngoài lý do pháp lý:
- Đây là môi trường học thuật. Vấn đề không chỉ là bản quyền mà là liêm chính — và đó là thứ bạn đang xây dựng cho chính mình trong hai năm này.
- Bản trên đó thường thiếu hoặc sai phiên bản. Trích dẫn một bản không đúng phiên bản là lỗi bị đánh giá nặng, và bạn không kiểm chứng được.
- Năm nguồn ở trên giải quyết được phần lớn nhu cầu — vấn đề thường là không biết chúng tồn tại, chứ không phải không có đường hợp pháp.
Tổ chức tài liệu để không mất công hai lần
Phần này tiết kiệm nhiều thời gian nhất về sau và tốn ít công nhất nếu làm từ đầu:
- Một thư mục gốc duy nhất cho toàn bộ tài liệu, mọi thứ nằm bên trong. Đừng để rải rác trong thư mục tải xuống.
- Đặt tên theo tác giả và năm ngay khi tải:
Nguyen-2024-quan-tri-nhan-su.pdf. Tên mặc định kiểu1-s2.0-S0148296.pdflà vô dụng sau ba tháng. - Ghi nguồn đầy đủ ngay khi tải. Truy lại một trích dẫn ở tháng thứ mười một vừa mất thời gian vừa dễ sai.
- Sao lưu. Thư mục tài liệu cũng cần được sao lưu như bản thảo — nhất là nếu bạn đã ghi chú lên các tệp.
Việc phải làm trước khi tốt nghiệp
Tài khoản trường sẽ bị thu hồi, và cùng với nó là quyền truy cập cơ sở dữ liệu.
Trước khi ra trường: tải về những tài liệu bạn còn cần dùng, và chuyển dữ liệu từ tài khoản trường sang tài khoản cá nhân. Hỏi trước tài khoản còn hiệu lực bao lâu sau khi tốt nghiệp — có nơi cắt ngay, có nơi cho vài tháng.
Hỏi đáp nhanh
Tải tài liệu học thạc sĩ ở đâu hợp pháp?
Theo thứ tự: thư viện điện tử của trường (bạn đã trả tiền qua học phí), tài liệu do trường cấp trên hệ thống học tập, tài liệu truy cập mở, viết thư xin tác giả, và nhờ thư viện tra hộ qua thoả thuận liên thư viện.
Vào trang nhà xuất bản mà bị đòi tiền là sao?
Vì bạn vào thẳng nên hệ thống không biết bạn thuộc trường nào. Phải đi từ cổng thư viện của trường sau khi đăng nhập, hoặc kết nối qua mạng riêng của trường trước.
Không tìm được bài mình cần thì làm sao?
Viết thư xin tác giả — cách này hiệu quả bất ngờ và là thông lệ bình thường trong giới nghiên cứu. Hoặc nhờ thư viện tra hộ. Và nếu cả lớp cùng cần một cuốn sách thì đề nghị thư viện mua bổ sung.
Có nên dùng các trang chia sẻ tài liệu miễn phí không?
Ngoài vấn đề bản quyền, có hai lý do thực tế: đây là môi trường học thuật nên vấn đề là liêm chính, và bản trên đó thường thiếu hoặc sai phiên bản — trích dẫn sai phiên bản là lỗi bị đánh giá nặng mà bạn không kiểm chứng được.