Câu hỏi được đặt thành hai lựa chọn, nhưng cả hai đều là ngõ cụt nếu làm ngay. Thuyết phục trước khi hiểu vì sao họ phản đối thì thường thất bại, vì bạn đang trả lời một câu hỏi khác với câu họ đang hỏi. Còn tự quyết mà không nói gì thì bạn vẫn cần họ trong hai năm tới — và mâu thuẫn chỉ dời lại chứ không mất đi.
Có một bước ở giữa, và nó thường giải quyết được nhiều hơn cả hai lựa chọn kia.
Bước ở giữa: tìm ra họ đang lo cái gì
"Phản đối việc học" hiếm khi là phản đối việc học. Nó thường là một trong bốn nỗi lo sau, được nói ra dưới dạng phản đối:
- Lo về tiền. Học phí là khoản thật, và nếu gia đình đang có kế hoạch khác cho khoản đó thì đây là mâu thuẫn về ưu tiên tài chính, không phải về việc học.
- Lo về thời gian và gánh nặng chuyển sang họ. Thời gian bạn học là thời gian ai đó khác lo việc nhà, trông con. Đây là nỗi lo chính đáng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất.
- Lo bạn kiệt sức. Người thân nhìn thấy bạn đã bận thế nào, và họ đang bảo vệ bạn theo cách của họ.
- Không thấy được kết quả. "Học xong rồi làm gì?" — nếu bạn chưa trả lời được câu này cho chính mình thì khó trả lời cho họ.
Bốn nỗi lo này cần bốn câu trả lời khác nhau. Đưa một bài diễn văn chung về tầm quan trọng của học tập thì không chạm được cái nào.
Cách tìm ra: hỏi, và hỏi bằng câu mở. "Anh/mẹ lo nhất điều gì ạ?" Rồi nghe hết, không ngắt lời, không phản biện ngay. Điều bạn cần ở bước này là thông tin, không phải chiến thắng.
Trả lời từng nỗi lo
Nếu là chuyện tiền
Đưa con số thật, đừng nói chung chung. Tổng chi phí gồm cả những khoản ngoài học phí: học bổ sung kiến thức nếu bạn học khác ngành, chi phí ngoại ngữ, đi lại cho các đợt thi bắt buộc có mặt.
Rồi nói cách chi trả: chia theo học kỳ nếu trường cho, học bổng hoặc miễn giảm nếu có, hỗ trợ từ nơi làm việc nếu có. Một kế hoạch tài chính cụ thể trả lời được nỗi lo này; một lời hứa "sẽ ổn thôi" thì không.
Nếu là chuyện thời gian
Đây là nỗi lo mà bạn phải giải quyết bằng nhượng bộ thật, không giải quyết bằng lời.
Đưa ra con số: mỗi tuần bao nhiêu giờ, rơi vào khung nào, đợt cao điểm là khi nào. Rồi nói bạn đưa lại gì — những khung giờ bạn nhận toàn bộ việc nhà, việc con, để người kia có thời gian riêng tương đương.
Và nêu mốc kết thúc rõ ràng: "hai năm, đến tháng 6 năm 2028". Một cam kết có thời hạn chịu đựng được; "đến khi nào xong" thì nghe như vô hạn.
Nếu là lo bạn kiệt sức
Đừng bác bỏ. Nỗi lo này thường có cơ sở, và người nói ra nó đang quan tâm đến bạn.
Cách trả lời tốt hơn: thừa nhận rủi ro là có thật, rồi nói bạn phòng thế nào. Cụ thể là biết trước hai đường lùi có sẵn trong quy chế — giảm số tín chỉ đăng ký kỳ sau và bảo lưu một kỳ — và bạn sẵn sàng dùng chúng nếu cần.
Nói được điều này cho thấy bạn đã nghĩ nghiêm túc, và nó khác hẳn với "con lo được".
Nếu là chuyện không thấy kết quả
Trả lời cụ thể, không trừu tượng. "Vị trí em muốn ở cơ quan yêu cầu trình độ thạc sĩ" hoặc "em muốn chuyển sang mảng X và cần nền này" là câu trả lời. "Học để nâng cao bản thân" thì không phải.
Nếu bạn không trả lời được cụ thể, đó là thông tin đáng chú ý — cho chính bạn, trước khi cho họ.
Ba điều làm cuộc trò chuyện hỏng
- Thông báo thay vì bàn. "Con đăng ký rồi" đóng cửa cuộc trò chuyện và biến người thân thành người ngoài cuộc — trong khi bạn sẽ cần họ suốt hai năm.
- So sánh với người khác. "Con nhà người ta cũng học đấy thôi" chuyển chủ đề sang một hướng không ai thắng.
- Bàn lúc đang căng thẳng. Chọn lúc mọi người thoải mái, không phải sau một ngày mệt hoặc giữa một mâu thuẫn khác.
Khi đã bàn hết mà vẫn không đồng thuận
Có những trường hợp không thể thoả thuận được, và bạn vẫn phải quyết. Vài điều nên cân nhắc:
- Phân biệt phản đối với việc không đồng ý nhưng vẫn hỗ trợ. Nhiều người thân nói "bố mẹ không thích" nhưng vẫn giúp trông cháu. Đó không phải phản đối theo nghĩa ngăn cản.
- Nếu quyết định của bạn ảnh hưởng trực tiếp đến người khác — vợ chồng, con nhỏ — thì đây là quyết định chung, và sự đồng thuận cần thiết hơn. Nếu nó chủ yếu ảnh hưởng đến bản thân bạn thì bạn có quyền quyết.
- Nếu quyết định đi ngược ý kiến người thân, hãy nói rõ thay vì làm âm thầm. "Con hiểu bố mẹ lo, nhưng con đã cân nhắc và quyết định học. Con sẽ [những cam kết cụ thể]." Câu này giữ được quan hệ theo cách mà việc giấu giếm không giữ được.
- Đừng biến việc học thành cuộc chứng minh. Học để chứng minh người khác sai là động lực cạn nhanh — và hai năm là dài.
Một việc nên làm sau đó
Dù kết quả cuộc trò chuyện thế nào, hãy giữ thói quen trao đổi ngắn mỗi tháng với người bị ảnh hưởng nhiều nhất. Mười lăm phút, ba câu: tháng vừa rồi có gì không ổn, tháng tới có đợt nào cần nhiều hơn không, có cần đổi gì không.
Nhiều mâu thuẫn gia đình quanh việc học không đến từ quyết định ban đầu, mà từ việc sau đó không ai nói gì nữa cho đến khi mọi thứ tích lại. Mười lăm phút mỗi tháng ngăn được phần lớn chuyện đó.
Hỏi đáp nhanh
Gia đình phản đối thì có nên bỏ ý định học không?
Không nên quyết ngay theo hướng nào. Trước hết hãy tìm ra họ đang lo cái gì cụ thể — tiền, thời gian, sức khoẻ của bạn, hay không thấy được kết quả — vì bốn nỗi lo đó cần bốn câu trả lời khác nhau, và nhiều trường hợp giải quyết được nỗi lo là hết phản đối.
Nên bàn vào lúc nào?
Trước khi nộp hồ sơ, không phải sau khi trúng tuyển. Và bàn khi đã có con số cụ thể: tổng chi phí thật, số giờ mỗi tuần, khung giờ cụ thể, và mốc kết thúc rõ ràng.
Nếu người phản đối là vợ hoặc chồng thì khác gì?
Khác ở chỗ quyết định này ảnh hưởng trực tiếp đến họ, nên sự đồng thuận cần thiết hơn nhiều. Thời gian bạn học là thời gian họ lo việc nhà và con cái, nên phải bàn cả hai chiều: bạn cần khung giờ nào, và bạn đưa lại khung giờ nào để họ có thời gian riêng tương đương.
Làm sao trả lời câu "học xong rồi làm gì"?
Bằng một câu cụ thể: vị trí bạn muốn có yêu cầu trình độ này, hoặc bạn muốn chuyển sang mảng nào và cần nền gì. Nếu bạn chưa trả lời được cụ thể thì đó là điều đáng làm rõ cho chính mình trước, chứ không chỉ để thuyết phục người khác.