Giáo trình cho bạn nền chung. Nhưng đến giai đoạn luận văn — và với nhiều bài tập lớn — bạn cần tài liệu mà giáo trình không có: nghiên cứu gần đây, số liệu thực tế, và cách người khác đã giải quyết vấn đề tương tự.
Bài này liệt kê các nguồn theo thứ tự nên dùng, và một kỹ thuật tìm hiệu quả hơn việc gõ từ khoá.
1. Danh mục tài liệu tham khảo — nguồn tốt nhất, ít người dùng
Đây là kỹ thuật hiệu quả nhất trong bài, và nó không cần công cụ gì.
Khi bạn tìm được một bài đúng chủ đề, đừng dừng ở đó. Mở danh mục tài liệu tham khảo của bài đó ra — tác giả đã làm việc tìm kiếm hộ bạn, và những bài họ dẫn gần như chắc chắn liên quan.
Làm ngược lại cũng được: tra xem bài nào đã trích dẫn bài đó. Cách này cho bạn các nghiên cứu mới hơn trên cùng hướng — thứ mà tìm theo từ khoá hay bỏ sót.
Cách bắt đầu: tìm một bài tổng quan trong ngành. Bài dạng tổng quan có danh mục tài liệu rất dài và đã được sàng lọc — đọc một bài như vậy cho bạn bản đồ của cả lĩnh vực.
2. Cơ sở dữ liệu qua thư viện trường
Trường thường đã mua quyền truy cập — bạn đã trả tiền qua học phí. Nếu chưa biết trường có gì, hãy gửi email cho thư viện hỏi.
Lưu ý khi truy cập: đi từ cổng thư viện sau khi đăng nhập, không vào thẳng trang nhà xuất bản. Vào thẳng thì hệ thống không biết bạn thuộc trường nào.
3. Luận văn và luận án đã bảo vệ
Nguồn bị đánh giá thấp nhất, và với người mới bắt đầu thì nó có ba giá trị:
- Phần tổng quan tài liệu của một luận án tốt là một bản tóm tắt cả lĩnh vực — và nó bằng tiếng Việt;
- Danh mục tài liệu tham khảo đã được sàng lọc cho đúng bối cảnh Việt Nam;
- Cách trình bày — bạn thấy được mặt bằng yêu cầu ở trường mình.
Nhiều trường công bố công khai. Bắt đầu bằng kho của chính trường bạn.
4. Nguồn dữ liệu thực tế
Với đề tài ứng dụng, số liệu chính thống thường nằm ngoài tạp chí học thuật:
- Số liệu thống kê của cơ quan nhà nước — công khai và trích dẫn được;
- Báo cáo ngành của hiệp hội, tổ chức nghề nghiệp;
- Báo cáo của tổ chức quốc tế về Việt Nam;
- Báo cáo thường niên của doanh nghiệp niêm yết — công khai và rất chi tiết.
Đây là nhóm nguồn mà nhiều luận văn ứng dụng dựa vào, và bạn lấy được mà không phải xin ai.
5. Người trong ngành
Không phải tài liệu, nhưng thường chỉ đường nhanh hơn tài liệu:
- Hỏi người hướng dẫn. Câu hỏi hiệu quả: "Thầy/cô gợi ý em nên bắt đầu từ ba tài liệu nào ạ?" Ba tài liệu đúng tiết kiệm cho bạn hàng tuần tìm kiếm.
- Hỏi bạn cùng lớp làm mảng gần. Họ đã đọc và biết cái nào đáng.
- Viết thư cho tác giả mà bạn thấy công trình đáng quan tâm — xin bản toàn văn, và đôi khi họ chỉ luôn cho bạn vài nguồn khác. Đây là thông lệ bình thường trong giới nghiên cứu.
Tìm thế nào cho hiệu quả
Ba kỹ thuật, xếp theo mức hiệu quả:
- Bắt đầu từ một bài tổng quan, rồi đi theo danh mục tài liệu của nó. Hiệu quả hơn nhiều so với gõ từ khoá vào ô tìm kiếm.
- Dùng thuật ngữ chuyên ngành, không dùng từ thông thường. Đây là lý do nên lập danh sách 50–100 thuật ngữ cốt lõi của ngành ngay từ đầu — nó quyết định bạn tìm được gì.
- Lọc theo thời gian. Với phần lớn ngành, ưu tiên nghiên cứu trong năm đến mười năm gần đây, trừ các công trình nền tảng.
Đánh giá một nguồn có đáng dùng không
Bốn câu hỏi nhanh:
- Ai viết, và họ có làm trong lĩnh vực này không? Tra tên tác giả xem họ có công bố khác cùng mảng không.
- Công bố ở đâu? Tạp chí có phản biện khác với một bài đăng trên trang tin.
- Năm nào? Với ngành thay đổi nhanh, một bài mười năm trước có thể đã lạc hậu.
- Có nêu rõ phương pháp và dữ liệu không? Một kết luận không nói rõ dựa trên gì thì không trích dẫn được.
Ghi chép ngay khi đọc
Đọc mà không ghi thì hai tuần sau bạn phải đọc lại. Bốn dòng cho mỗi tài liệu đáng giữ:
- Nguồn đầy đủ — ghi ngay, đừng để truy lại sau. Sai trích dẫn là lỗi bị đánh giá nặng.
- Bài này trả lời câu hỏi gì — một câu.
- Kết quả chính — bằng lời của bạn.
- Liên quan gì đến luận văn của tôi — dòng bạn sẽ đọc lại khi viết.
Và một quy tắc bắt buộc: phân biệt rõ câu trích nguyên văn (có ngoặc kép và nguồn), câu diễn đạt lại ý người khác (có nguồn), và nhận định của chính bạn. Viết lẫn ba loại rồi mất dấu là con đường dẫn thẳng tới lỗi trích dẫn.
Khi tìm mãi không ra
Hai khả năng, và chúng dẫn tới hai hành động khác nhau:
- Bạn đang dùng sai thuật ngữ. Hỏi người hướng dẫn xem trong ngành người ta gọi vấn đề đó là gì — nhiều khi chỉ khác một từ.
- Chưa ai nghiên cứu về nó. Đây không phải tin xấu — đó chính là khoảng trống nghiên cứu, và là lý do đề tài của bạn có giá trị. Nhưng hãy trao đổi với người hướng dẫn để chắc chắn, vì đôi khi "chưa ai làm" nghĩa là "không làm được với dữ liệu hiện có".
Hỏi đáp nhanh
Tìm tài liệu tham khảo ngoài giáo trình ở đâu?
Theo thứ tự: danh mục tài liệu của một bài đúng chủ đề, cơ sở dữ liệu qua thư viện trường, luận văn và luận án đã bảo vệ, nguồn dữ liệu thực tế từ cơ quan nhà nước và báo cáo ngành, và hỏi người trong ngành.
Kỹ thuật tìm nào hiệu quả nhất?
Bắt đầu từ một bài tổng quan rồi đi theo danh mục tài liệu tham khảo của nó — tác giả đã làm việc tìm kiếm hộ bạn. Và tra ngược xem bài nào đã trích dẫn bài đó, để có các nghiên cứu mới hơn trên cùng hướng.
Làm sao biết một nguồn có đáng dùng không?
Bốn câu: ai viết và họ có làm trong lĩnh vực này không, công bố ở đâu, năm nào, và có nêu rõ phương pháp cùng dữ liệu không. Một kết luận không nói rõ dựa trên gì thì không trích dẫn được.
Tìm mãi không ra tài liệu về đề tài của mình thì sao?
Hai khả năng: bạn đang dùng sai thuật ngữ — hãy hỏi người hướng dẫn xem trong ngành người ta gọi vấn đề đó là gì; hoặc chưa ai nghiên cứu về nó, và đó chính là khoảng trống nghiên cứu. Nhưng hãy trao đổi với người hướng dẫn để chắc chắn.