Chuyển sang làm giảng viên: bốn thứ chặn trước hình thức đào tạo

Câu trả lời ngắn: bằng thạc sĩ là điều kiện cần ở nhiều vị trí giảng viên, nhưng gần như không bao giờ là điều kiện đủ. Và hình thức đào tạo hiếm khi là thứ chặn bạn — bốn thứ khác chặn trước.

Bài này nói rõ điều kiện thật, bốn thứ đó là gì, và lộ trình cho người đang đi làm muốn chuyển sang giảng dạy.

Điều kiện về trình độ

Tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp giảng viên quy định trình độ theo từng hạng, và với giảng viên đại học thì trình độ thạc sĩ trở lên là yêu cầu phổ biến. Ngành đào tạo phải phù hợp với môn giảng dạy — đây là điểm cụ thể hơn và hay bị bỏ qua.

Về hình thức đào tạo: tiêu chuẩn thường nói về trình độ và ngành, không nói về hình thức. Nhưng thông báo tuyển dụng của từng trường mới là văn bản quyết định — hãy đọc thông báo cụ thể của nơi bạn nhắm tới thay vì suy từ quy định chung.

Với các bậc học khác thì yêu cầu khác: giảng dạy ở cao đẳng, trung cấp, hoặc phổ thông có tiêu chuẩn riêng, và thường cần thêm nghiệp vụ sư phạm.

Bốn thứ chặn trước hình thức đào tạo

1. Chỉ tiêu biên chế

Đây là rào cản thực tế lớn nhất, và nó không liên quan gì đến bạn. Nhiều khoa không tuyển vì không có chỉ tiêu, dù có người phù hợp.

Hệ quả: đừng đọc việc không được nhận là đánh giá về hồ sơ của bạn. Và đừng chỉ nhắm một trường.

2. Xu hướng yêu cầu tiến sĩ

Ở nhiều cơ sở, nhất là các trường lớn và các ngành có nhiều ứng viên, tuyển dụng giảng viên mới ngày càng nghiêng về ứng viên có bằng tiến sĩ hoặc đang làm nghiên cứu sinh — kể cả khi tiêu chuẩn tối thiểu chỉ là thạc sĩ.

Điều này dẫn tới một quyết định bạn nên làm sớm: nếu mục tiêu cuối là giảng dạy đại học, hãy coi thạc sĩ là bước một chứ không phải đích, và chọn nhánh có luận văn ngay từ khi nộp hồ sơ. Hội đồng tuyển sinh tiến sĩ muốn thấy bằng chứng bạn làm được nghiên cứu độc lập, và luận văn chính là bằng chứng đó.

3. Hồ sơ nghiên cứu

Đây là chỗ ứng viên đi làm hay yếu nhất. Công bố khoa học, báo cáo hội thảo, tham gia đề tài nghiên cứu — những thứ này thường được cân nhắc, và người vừa làm vừa học ít có cơ hội tích luỹ.

Nó cũng là chỗ bạn xây được từ bây giờ, xem phần lộ trình bên dưới.

4. Nghiệp vụ sư phạm

Nếu bạn không tốt nghiệp ngành sư phạm, nhiều nơi yêu cầu chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên. Đây là khoá đào tạo riêng, có thời lượng xác định, và hoàn toàn học được song song với công việc. Hỏi trường bạn nhắm tới xem họ yêu cầu loại chứng chỉ nào.

Lợi thế mà người đi làm có sẵn

Phần này đáng nói vì nhiều người chỉ nhìn thấy phần thiếu.

• Kinh nghiệm thực tiễn. Nhiều chương trình đào tạo — nhất là khối ứng dụng, kinh tế, kỹ thuật, quản trị — cần người dạy được từ thực tế. Sinh viên phân biệt được ngay giữa người đã làm và người chỉ đọc.
• Mạng lưới ngành. Có giá trị cho việc đưa sinh viên đi thực tập, mời báo cáo viên, xin dữ liệu cho nghiên cứu — những thứ khoa nào cũng cần.
• Tiếp cận dữ liệu thật cho nghiên cứu. Đây là lợi thế lớn và ít người khai thác.

Lộ trình cho người đang đi làm

Ngay trong chương trình thạc sĩ

1. Chọn nhánh có luận văn. Quyết định này thường phải làm khi nộp hồ sơ và ở nhiều trường không đổi được sau đó.
2. Chọn người hướng dẫn có công bố trong lĩnh vực bạn muốn theo. Người này có thể là cầu nối vào giới, và là người viết thư giới thiệu sau này.
3. Xây quan hệ với khoa. Phát biểu trong lớp, bật camera, đặt câu hỏi ngoài giờ, gửi email tóm tắt sau mỗi buổi trao đổi. Giảng viên không tiến cử được một người họ chưa từng làm việc cùng.
4. Đề nghị tham gia một đề tài nghiên cứu của khoa, dù nhỏ và không lương.

Bước vào giảng dạy bằng cửa hẹp trước

Ít người biết đường này, nhưng nó là đường thực tế nhất:

• Giảng viên thỉnh giảng. Nhiều khoa cần người dạy một hai học phần theo hợp đồng, đặc biệt các môn cần kinh nghiệm thực tế. Yêu cầu thường nhẹ hơn tuyển biên chế, và đây là cách bạn có kinh nghiệm giảng dạy thật trong hồ sơ.
• Hướng dẫn thực tập, chấm đồ án, tham gia hội đồng. Cũng là dấu vết trong hồ sơ.
• Báo cáo tại hội thảo chuyên ngành. Vừa là công bố, vừa là cách giới thiệu mình.

Cách tiếp cận: liên hệ trực tiếp trưởng bộ môn của khoa bạn quan tâm, nói rõ bạn làm gì, dạy được học phần nào, và đề nghị thỉnh giảng. Đây là việc bình thường, không cần chờ thông báo tuyển dụng.

Chuẩn bị hồ sơ nghiên cứu

• Viết một bài từ luận văn của bạn và gửi tạp chí chuyên ngành hoặc hội thảo. Đây là việc nên làm ngay sau khi bảo vệ, khi nội dung còn trong đầu.
• Tham dự hội thảo trong ngành, kể cả với tư cách người nghe — để biết ai đang làm gì và làm quen.

Ba câu nên hỏi trước khi quyết

Gửi trực tiếp cho khoa hoặc phòng tổ chức nhân sự của trường bạn nhắm tới:

1. "Tiêu chuẩn tuyển giảng viên của trường mình hiện yêu cầu trình độ và ngành nào cho bộ môn [X] ạ?"
2. "Trường có yêu cầu chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm với người không tốt nghiệp ngành sư phạm không ạ?"
3. "Bộ môn có nhận giảng viên thỉnh giảng không, và liên hệ với ai ạ?"

Câu thứ ba thường mở ra nhiều thứ hơn hai câu đầu, vì nó hỏi về một cánh cửa đang mở thay vì một cánh cửa có thể đang đóng.

Hỏi đáp nhanh