Câu hỏi này thường được trả lời bằng lời khuyên chung chung về việc dậy sớm. Nhưng câu trả lời đúng phụ thuộc vào nhịp sinh học của bạn — thứ có thật, khác nhau giữa người với người, và không đổi được nhiều bằng quyết tâm.
Bài này giúp bạn xác định mình thuộc kiểu nào, rồi chọn theo đó thay vì theo lời khuyên của người khác.
Nhịp sinh học là có thật
Có người tỉnh táo nhất vào sáng sớm, có người vào buổi tối. Đây không phải thói quen hay ý chí — nó là đặc điểm sinh học, và cố đi ngược nó thường cho kết quả kém hơn là thuận theo.
Cách xác định, không cần dụng cụ gì: nhớ lại những kỳ nghỉ dài mà bạn không phải đặt báo thức. Bạn tự thức dậy lúc mấy giờ, và tự buồn ngủ lúc mấy giờ? Đó là nhịp tự nhiên của bạn.
Nếu không nhớ rõ, hãy để ý một tuần: những lúc nào trong ngày bạn thấy đầu óc sáng nhất, đọc một trang mà vào đầu ngay?
Học sáng sớm — hợp với ai
Được
- Ít bị cắt ngang nhất. Cả nhà chưa dậy, không ai nhắn tin, không có việc phát sinh từ cơ quan. Với người có con nhỏ, đây thường là khoảng yên duy nhất trong ngày.
- Đầu óc chưa bị tiêu hao bởi một ngày làm việc.
- Không bị việc đột xuất phá. Buổi tối hay bị mất vì tăng ca hoặc việc gia đình; sáng sớm thì hiếm.
- Xong sớm thì phần còn lại của ngày nhẹ đầu.
Khó
- Phải ngủ sớm hơn — và điều này chỉ làm được nếu buổi tối của bạn kết thúc sớm được.
- Nếu bạn không phải người buổi sáng, một tiếng lúc 5 giờ có thể kém hiệu quả hơn một tiếng lúc 9 giờ tối.
Học buổi tối — hợp với ai
Được
- Không phải đổi giờ ngủ — dễ duy trì hơn với phần lớn người.
- Trùng với lịch của chương trình. Buổi học trực tuyến thường vào tối, nên nếu bạn học tối thì mọi thứ nằm cùng một khối.
- Với người có nhịp thiên về buổi tối, đây là lúc đầu óc thật sự làm việc tốt nhất.
Khó
- Dễ bị phá nhất. Tăng ca, con quấy, việc gia đình — tất cả rơi vào buổi tối.
- Đầu óc đã tiêu hao sau một ngày làm việc.
- Rủi ro lấn vào giấc ngủ. Đây là vấn đề lớn nhất — xem phần dưới.
Điều quan trọng hơn cả hai: đừng cắt giấc ngủ
Dù bạn chọn kiểu nào, có một ranh giới không nên vượt.
Giấc ngủ chính là lúc não củng cố những gì bạn vừa học. Cắt nó để học thêm là cắt đúng vào công đoạn biến việc xem bài thành nhớ bài. Bạn được thêm hai giờ đêm nay và mất nhiều hơn thế vào ngày mai — cả về hiệu suất lẫn về khả năng ghi nhớ.
Và có một phần đặc biệt nguy hiểm: người thiếu ngủ thường đánh giá hiệu suất của mình cao hơn thực tế. Bạn cảm thấy vẫn ổn trong khi kết quả thì không — nên bạn không tự sửa được bằng cảm giác.
Nguyên tắc: chọn khung giờ trong phạm vi giấc ngủ đủ, không mở rộng ngày bằng cách cắt ngủ. Nếu học tối thì đặt giờ dừng cố định; nếu học sáng thì phải ngủ sớm hơn tương ứng.
Chọn theo loại việc, không chỉ theo giờ
Đây là cách dùng được cho cả hai kiểu, và nó thực dụng hơn việc cố đổi nhịp sinh học:
- Giờ tỉnh táo nhất — dành cho việc khó: đọc tài liệu mới, viết luận văn, giải bài tập phức tạp.
- Giờ kém tỉnh táo hơn — dành cho việc nhẹ: xem lại ghi chép, nghe lại bài giảng, sắp xếp tài liệu, đọc lướt.
Nhiều người cố làm việc khó vào lúc mệt rồi kết luận mình không tập trung được. Vấn đề thường là xếp nhầm loại việc vào nhầm khoảng thời gian, không phải khả năng tập trung.
Nếu buổi tối hay bị phá
Đây là tình huống phổ biến nhất với người đi làm. Ba cách:
- Chuyển việc quan trọng sang sáng sớm, giữ buổi tối cho việc nhẹ. Bạn không cần đổi hoàn toàn — chỉ đổi loại việc.
- Dùng giờ nghỉ trưa. Ba mươi phút đọc tài liệu ở nơi làm việc là khoảng ít bị phá nhất trong ngày làm việc.
- Dời sang sáng cuối tuần. Sáng thứ bảy hoặc chủ nhật thường yên hơn tối trong tuần, và với người có gia đình thì dễ thoả thuận hơn.
Điều quyết định hơn cả giờ giấc
Sau khi đã chọn được khung phù hợp, ba thứ này tạo khác biệt lớn hơn việc bạn học sáng hay tối:
- Cố định. Cùng một khung giờ mỗi tuần loại bỏ việc phải quyết định mỗi ngày — và chính việc phải quyết định là thứ khiến người bận trì hoãn.
- Gắn vào mốc có sẵn. Sau khi con ngủ, trước khi đi làm, ngay sau bữa tối. Mốc có sẵn làm khung giờ tự nhớ.
- Ít nhưng thật. Ba khung giờ bạn giữ được thắng bảy khung bạn định làm.
Hỏi đáp nhanh
Dậy sớm học hay thức khuya học hiệu quả hơn?
Phụ thuộc nhịp sinh học của bạn — thứ có thật và không đổi được nhiều bằng quyết tâm. Cách xác định: nhớ lại những kỳ nghỉ dài không phải đặt báo thức, bạn tự thức dậy và tự buồn ngủ lúc mấy giờ.
Vì sao không nên cắt giấc ngủ để học?
Giấc ngủ chính là lúc não củng cố những gì bạn vừa học, nên cắt nó là cắt đúng vào công đoạn biến việc xem bài thành nhớ bài. Và người thiếu ngủ thường đánh giá hiệu suất của mình cao hơn thực tế, nên không tự sửa được bằng cảm giác.
Buổi tối hay bị việc đột xuất phá thì sao?
Chuyển việc quan trọng sang sáng sớm và giữ buổi tối cho việc nhẹ — bạn không cần đổi hoàn toàn, chỉ đổi loại việc. Ngoài ra có thể dùng giờ nghỉ trưa hoặc dời sang sáng cuối tuần.
Điều gì quan trọng hơn cả việc chọn giờ?
Cố định một khung giờ, gắn nó vào một mốc đã có sẵn trong ngày, và chọn ít nhưng giữ được — ba khung giờ bạn giữ được thắng bảy khung bạn định làm.