Cách này có tác dụng, nhưng không theo cách phần lớn người ta nghĩ — và một nửa của nó (phần tự phạt) thường phản tác dụng.
Bài này nói về cách dùng phần thưởng cho đúng, vì sao tự phạt hay hỏng, và một cơ chế hiệu quả hơn cả hai.
Vì sao tự thưởng hay không hiệu quả
Ba lỗi phổ biến:
- Phần thưởng quá xa. "Học xong kỳ này thì đi du lịch" — sáu tháng là quá xa để tạo động lực cho buổi học tối nay.
- Phần thưởng quá lớn so với việc làm. Nó tạo cảm giác việc học là cực hình phải được đền bù, và điều đó làm bạn ngại việc học hơn.
- Bạn tự cho mình phần thưởng dù không làm được. Đây là lỗi làm hỏng cả hệ thống — nếu phần thưởng đến bất kể kết quả thì nó không còn liên hệ gì với việc học.
Cách tự thưởng có tác dụng: nhỏ, ngay, và gắn liền
Nguyên tắc: phần thưởng phải đến ngay sau hành vi, và phải nhỏ.
| Ít tác dụng | Có tác dụng |
|---|---|
| "Xong học kỳ thì mua điện thoại mới" | "Học xong 45 phút thì pha một tách cà phê ngon" |
| "Tốt nghiệp thì đi du lịch" | "Xong bài tập tuần này thì tối chủ nhật xem phim không áy náy" |
Điểm mấu chốt ở ví dụ thứ hai: "không áy náy" chính là phần thưởng. Người vừa làm vừa học thường xem phim trong tâm trạng lẽ ra mình phải học — làm xong việc rồi nghỉ thì cùng một hoạt động nhưng cảm giác khác hẳn.
Vì sao tự phạt thường phản tác dụng
Đây là phần cần nói thẳng.
Tự phạt tạo ra cảm xúc tiêu cực gắn với việc học. Và khi bạn lỡ một buổi, cơ chế phạt thường dẫn tới một trong hai kết cục xấu:
- Bạn tự trách rồi mất tinh thần, và buổi hôm sau càng khó bắt đầu;
- Bạn bỏ qua hình phạt, và cả hệ thống mất giá trị.
Đặc biệt tránh hai kiểu phạt này: cắt ngủ để học bù (làm bạn học kém hơn và không bền), và cắt thời gian cho gia đình (làm hỏng thứ quan trọng hơn việc học).
Thay tự phạt bằng một cơ chế khác
Thứ cần không phải hình phạt mà là một cam kết mà việc bỏ có hậu quả nhìn thấy được với người khác.
Ba cách, xếp theo hiệu quả:
- Bạn đồng hành trong lớp. Mỗi tuần nhắn cho nhau một dòng: tuần này làm được gì, tuần tới định làm gì. Việc phải báo cáo cho một người thật hiệu quả hơn hẳn mọi hình phạt tự đặt.
- Nói mục tiêu tuần với người trong nhà. Nói ra đã tạo ra trách nhiệm, và nó cũng giúp gia đình hiểu bạn đang làm gì.
- Chuỗi ngày trên lịch. Đánh dấu mỗi ngày có học. Bạn nhìn thấy chuỗi và không muốn làm đứt nó — đây là động lực bền hơn nhiều so với sợ bị phạt.
Với chuỗi ngày: đánh dấu theo ngày có học, không theo số giờ. Mười lăm phút cũng được một dấu như hai tiếng — vì mục tiêu là giữ nhịp.
Quy tắc quan trọng nhất khi lỡ một buổi
Đừng tính sổ, đừng học bù.
Bỏ một ngày không phá được thói quen. Bỏ hai ngày liền thì bắt đầu phá. Nên quy tắc thực tế là: hôm nay lỡ thì ngày mai bắt buộc phải học, dù chỉ mười lăm phút.
Và đừng ép mình học gấp đôi để bù — đó là cách nhanh nhất để kiệt sức rồi bỏ hẳn. Quay lại đúng nhịp cũ là đủ.
Điều có tác dụng hơn cả thưởng lẫn phạt
Nếu bạn cần cơ chế thưởng phạt để ép mình học, thường có một vấn đề nằm dưới chưa được xử lý. Ba khả năng đáng kiểm:
- Mục tiêu buổi học quá mơ hồ. "Học chương 3" không có điểm dừng nên buổi nào cũng kết thúc bằng cảm giác chưa đủ. Đổi thành "đọc mục 3.1 và viết năm dòng tóm tắt" — việc cụ thể có điểm kết thúc, và cảm giác hoàn thành chính là phần thưởng tự nhiên, không cần dựng thêm cái gì.
- Việc quá khó và bạn đang né. Chia nhỏ đến mức việc tiếp theo dễ đến mức buồn cười — "mở tệp ra và đọc một đoạn".
- Bạn đang quá mệt. Học lúc kiệt sức thì không ép được bằng ý chí. Đổi khung giờ — nhiều người làm việc hiệu quả hơn hẳn vào sáng sớm so với tối muộn.
Điểm đầu tiên có tác dụng lớn nhất và ít người nghĩ tới: phần lớn vấn đề động lực là vấn đề thiết kế mục tiêu, không phải vấn đề ý chí.
Một phần thưởng thật sự đáng dùng
Có một loại phần thưởng vừa nuôi động lực vừa có ích thật: kể cho người khác nghe điều bạn vừa học được.
- Kể cho vợ hoặc chồng một mẩu thú vị — biến việc học từ thứ lấy bạn đi khỏi gia đình thành thứ cả nhà cùng biết;
- Trả lời một câu hỏi trên diễn đàn lớp — bạn học sâu hơn khi giải thích lại, và người ta nhớ bạn;
- Áp dụng ngay một điều vào công việc và xem nó chạy.
Ba việc này cho cảm giác tiến bộ thật — thứ mà một chiếc bánh hay một buổi xem phim không cho được.
Hỏi đáp nhanh
Tự thưởng tự phạt có giữ được động lực học không?
Phần thưởng có tác dụng nếu nhỏ, đến ngay sau hành vi, và gắn liền với việc làm được. Nhưng phần tự phạt thường phản tác dụng — nó tạo cảm xúc tiêu cực gắn với việc học, và khi bạn lỡ một buổi thì hoặc mất tinh thần, hoặc bỏ qua hình phạt khiến cả hệ thống mất giá trị.
Phần thưởng thế nào thì hiệu quả?
Nhỏ, ngay, và gắn liền: "học xong 45 phút thì pha một tách cà phê ngon" thay vì "xong học kỳ thì đi du lịch". Và "xem phim không áy náy" chính là phần thưởng — cùng một hoạt động nhưng cảm giác khác hẳn khi đã làm xong việc.
Thay tự phạt bằng gì?
Một cam kết mà việc bỏ có hậu quả nhìn thấy được với người khác: bạn đồng hành trong lớp nhắn cho nhau mỗi tuần, nói mục tiêu tuần với người trong nhà, hoặc đánh dấu chuỗi ngày trên lịch.
Điều gì có tác dụng hơn cả thưởng lẫn phạt?
Đặt mục tiêu buổi học cho cụ thể và kết thúc được. Việc cụ thể có điểm dừng, và cảm giác hoàn thành chính là phần thưởng tự nhiên — không cần dựng thêm cơ chế nào. Phần lớn vấn đề động lực là vấn đề thiết kế mục tiêu, không phải vấn đề ý chí.