Cả hai hình thức đều hợp lệ và đều phổ biến. Nhưng chúng đòi hỏi những thứ khác nhau ở bạn, và với người đi làm thì lựa chọn này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng trúng tuyển — nên biết trước để chọn đúng chương trình.
Ba phương thức thường gặp
1. Thi tuyển
Thi các môn theo quy định của chương trình — thường gồm môn cơ bản, môn cơ sở ngành, và ngoại ngữ (hoặc miễn nếu có chứng chỉ đạt yêu cầu).
Ai có lợi: người có bảng điểm đại học không nổi bật. Bạn được đánh giá theo bài thi hiện tại, không theo kết quả của mười năm trước.
Ai bất lợi: người rời giảng đường đã lâu và chưa có thời gian ôn — vì kiến thức môn cơ bản rơi rụng nhanh.
2. Xét tuyển
Xét dựa trên hồ sơ: bảng điểm đại học, kinh nghiệm công tác, bài luận định hướng, thư giới thiệu, thành tích nghề nghiệp — tuỳ chương trình.
Ai có lợi: người đã đi làm nhiều năm, có thành tích nghề nghiệp, và biết viết bài luận cho tử tế.
Ai bất lợi: người mới tốt nghiệp chưa có gì ngoài bảng điểm.
3. Kết hợp
Xét hồ sơ để vào vòng trong, rồi thi hoặc phỏng vấn. Khá phổ biến ở các chương trình có cạnh tranh.
Điều quan trọng: xét tuyển vẫn là xét
Đây là chỗ hay bị hiểu sai, và nó cũng là dấu hiệu để nhận ra nơi có vấn đề.
Xét tuyển thay thi tuyển là hợp lệ và phổ biến — nhưng nó vẫn là một quá trình đánh giá, có tiêu chí và có thang điểm. Trường xét hồ sơ, chấm bài luận, cân nhắc kinh nghiệm, và có chỉ tiêu.
Nơi nhận mọi người mà không xét gì thì không phải xét tuyển. Nếu bạn gặp một chương trình nhận hồ sơ mà không quan tâm bảng điểm, không cần bài luận, không hỏi gì về kinh nghiệm — đó là dấu hiệu cần dừng lại kiểm tra kỹ, bắt đầu bằng việc xin số quyết định cho phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành đó.
Cách biết chương trình dùng phương thức nào
Đọc đề án tuyển sinh mà trường công khai — đây là tài liệu chính thức, khác với trang quảng bá. Trong đó có phương thức tuyển sinh, chỉ tiêu, điều kiện dự tuyển, và cách tính điểm xét.
Nếu là xét tuyển, hỏi thêm bốn câu:
- "Điểm xét tuyển gồm những thành phần nào và tỷ trọng ra sao?" Đây là câu quan trọng nhất — nó cho bạn biết nên dồn sức vào đâu.
- "Bài luận yêu cầu bao nhiêu trang và nội dung gồm những gì?"
- "Cần mấy thư giới thiệu, từ ai, và nộp theo đường nào?" Có nơi yêu cầu người viết gửi trực tiếp cho trường.
- "Kinh nghiệm công tác được tính thế nào — theo số năm, hay theo vị trí?"
Nếu là thi tuyển, hỏi ba câu: thi những môn nào, có đề cương ôn tập không, và có đề thi các năm trước để tham khảo không.
Chuẩn bị cho từng hình thức
Nếu thi tuyển
- Xin đề cương ôn tập và đề thi các năm trước. Đây là việc bình thường và nhiều trường cung cấp. Nó thu hẹp phạm vi ôn rất nhiều.
- Xử lý ngoại ngữ trước nếu có chứng chỉ được miễn thi — bớt được một môn là bớt đáng kể.
- Ôn theo đề, không ôn theo giáo trình. Với người đi làm có quỹ thời gian hẹp, đây là khác biệt lớn.
Nếu xét tuyển
Phần bạn kiểm soát được nhiều nhất là bài luận định hướng — và đó cũng là phần chênh lệch nhiều nhất giữa các ứng viên, vì phần lớn viết qua loa.
Một bài luận tốt nêu được ba thứ: vấn đề cụ thể bạn gặp trong công việc, vì sao chương trình này giúp bạn giải quyết nó, và bạn muốn làm hướng nghiên cứu nào. Tránh viết chung chung về tầm quan trọng của việc học.
Phần thứ hai: hồ sơ thành tích nghề nghiệp. Giấy xác nhận công tác ghi rõ vị trí và thời gian; nếu qua nhiều nơi thì bản sao sổ bảo hiểm xã hội thường là chứng cứ được chấp nhận rộng rãi nhất.
Phần thứ ba: thư giới thiệu — xin trước hạn ít nhất ba tuần, và gửi kèm CV cùng vài gạch đầu dòng nhắc lại việc cụ thể bạn đã làm với người đó.
Chọn chương trình theo phương thức có lợi cho mình
Đây là điểm thực dụng nhất của bài: bạn có thể chọn.
- Bảng điểm đại học không nổi bật nhưng làm việc tốt nhiều năm → ưu tiên chương trình xét tuyển, nơi kinh nghiệm và bài luận được tính.
- Bảng điểm tốt nhưng ít kinh nghiệm → chương trình xét tuyển thiên về học lực, hoặc thi tuyển.
- Rời giảng đường đã lâu, ngại thi → ưu tiên xét tuyển.
- Có nền kiến thức chắc, tự tin thi → thi tuyển cho bạn cơ hội được đánh giá theo hiện tại.
Hãy hỏi ít nhất ba trường, vì phương thức và tiêu chí chênh nhau đáng kể — và một lời từ chối ở nơi này không nói gì về nơi khác.
Hỏi đáp nhanh
Xét tuyển và thi tuyển, cái nào dễ hơn?
Không có cái nào dễ hơn nói chung — chúng đòi hỏi những thứ khác nhau. Xét tuyển có lợi cho người đã đi làm nhiều năm có thành tích nghề nghiệp; thi tuyển có lợi cho người có bảng điểm đại học không nổi bật vì bạn được đánh giá theo hiện tại.
Làm sao biết chương trình dùng phương thức nào?
Đọc đề án tuyển sinh mà trường công khai — tài liệu chính thức, khác với trang quảng bá. Trong đó có phương thức tuyển sinh, chỉ tiêu, điều kiện dự tuyển và cách tính điểm xét.
Xét tuyển có nghĩa là ai nộp cũng đỗ không?
Không. Xét tuyển vẫn là một quá trình đánh giá có tiêu chí, thang điểm và chỉ tiêu. Nơi nhận mọi người mà không xét gì — không quan tâm bảng điểm, không cần bài luận, không hỏi kinh nghiệm — là dấu hiệu cần dừng lại kiểm tra kỹ.
Phần nào của hồ sơ xét tuyển đáng đầu tư nhất?
Bài luận định hướng, vì đó là phần bạn kiểm soát hoàn toàn và cũng là phần chênh lệch nhiều nhất giữa các ứng viên — phần lớn viết qua loa. Một bài luận tốt nêu vấn đề cụ thể bạn gặp trong công việc, vì sao chương trình này giúp giải quyết, và hướng nghiên cứu bạn muốn làm.