Bằng thạc sĩ từ xa ở cơ quan nhà nước: ba câu hỏi cần tách bạch

Đây là câu hỏi được đặt ra nhiều nhất trước khi người đi làm khu vực công quyết định nộp hồ sơ, và cũng là câu hay nhận được câu trả lời sai nhất — vì phần lớn người trả lời đang nói về giá trị của tấm bằng, trong khi câu hỏi thật lại nằm ở thủ tục của cơ quan.

Hai chuyện đó khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng khiến nhiều người học xong rồi mới phát hiện bằng của mình không dùng được cho mục đích họ đã nhắm tới.

Tách câu hỏi làm ba

"Được công nhận không" thực ra là ba câu hỏi tách biệt, và chúng có ba câu trả lời khác nhau:

1. Tấm bằng có hợp pháp không? — thuộc về hệ thống văn bằng quốc gia.
2. Cơ quan có chấp nhận nó khi xét bổ nhiệm, nâng ngạch, quy hoạch không? — thuộc về quy định về cán bộ, công chức, viên chức và về đề án vị trí việc làm của chính cơ quan đó.
3. Việc đi học của bạn có được cơ quan biết và đồng ý không? — thuộc về thủ tục nội bộ, và đây là chỗ hay hỏng nhất.

Câu 1 gần như luôn có câu trả lời thuận lợi. Câu 2 và 3 mới là nơi bạn cần bỏ công tìm hiểu.

Câu 1 — Về mặt hệ thống văn bằng

Trước hết, một điều nên biết vì nó thay đổi cách bạn đặt câu hỏi: ở Việt Nam không có hình thức đào tạo nào tên là "thạc sĩ từ xa".

Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ hiện hành công nhận hai hình thức: chính quy và vừa làm vừa học. Cụm từ "thạc sĩ từ xa" trên các trang tuyển sinh là cách gọi dân dã cho chương trình vừa làm vừa học được tổ chức chủ yếu qua mạng.

Điều đó có nghĩa: nếu bạn học một chương trình do cơ sở giáo dục đại học Việt Nam được phép đào tạo ngành đó tổ chức, thì tấm bằng bạn nhận là bằng thạc sĩ trong hệ thống văn bằng quốc gia, không phải một loại bằng hạng hai.

Thêm một điểm thường bị hiểu sai: theo quy định hiện hành về nội dung ghi trên văn bằng giáo dục đại học, hình thức đào tạo không còn ghi trên mặt bằng tốt nghiệp mà chuyển sang phụ lục văn bằng. Bằng của người học vừa làm vừa học và người học chính quy trông giống nhau.

Nhưng đừng dừng ở đó mà kết luận "vậy là xong". Phụ lục văn bằng vẫn là một phần của bộ hồ sơ, và cơ quan có quyền yêu cầu bản đầy đủ. Quan trọng hơn, câu 2 và câu 3 dưới đây không phụ thuộc vào việc trên bằng ghi gì.

Câu 2 — Cơ quan có chấp nhận cho mục đích cụ thể của bạn không?

Đây là chỗ cần hỏi trực tiếp, và hỏi cho đúng người.

Yêu cầu về trình độ đào tạo đối với từng vị trí việc làm được xác định trong đề án vị trí việc làm và trong tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp tương ứng. Những văn bản này quy định trình độ (thạc sĩ) và thường quy định cả ngành hoặc chuyên ngành phù hợp — chứ thường không quy định hình thức đào tạo.

Nhưng "thường không" không phải là "chắc chắn không". Một số ngành có quy định riêng, và một số cơ quan có hướng dẫn nội bộ chặt hơn quy định chung. Vì vậy hãy hỏi bộ phận tổ chức cán bộ của chính cơ quan mình, không hỏi bạn bè, không suy từ trường hợp của người khác ở cơ quan khác.

Ba câu hỏi cần đặt, nên gửi bằng văn bản hoặc email để có căn cứ lưu:

1. Vị trí việc làm / chức danh nghề nghiệp mà tôi đang hướng tới yêu cầu trình độ và ngành nào?
2. Bằng thạc sĩ hình thức vừa làm vừa học có được tính cho yêu cầu đó không, hay chỉ tính bằng chính quy?
3. Bằng do cá nhân tự đi học có được tính không, hay chỉ tính bằng do cơ quan cử đi đào tạo?

Câu thứ ba là câu quan trọng nhất và bị bỏ sót nhiều nhất. Nó dẫn thẳng sang phần tiếp theo.

Câu 3 — Tự đi học hay được cơ quan cử đi: khác biệt thật sự

Với công chức, viên chức, đây là sự phân biệt có hệ quả lớn hơn nhiều so với chuyện chính quy hay vừa làm vừa học.

Việc cử cán bộ, công chức, viên chức đi đào tạo sau đại học thường gắn với quy hoạch, với điều kiện về thời gian công tác, độ tuổi, và với cam kết phục vụ sau đào tạo. Người được cử đi có thể được hỗ trợ kinh phí, được bố trí thời gian, và bằng cấp đương nhiên nằm trong hồ sơ đào tạo của cơ quan.

Người tự đi học thì khác. Tuỳ quy định của từng ngành và từng địa phương, việc tự đi học có thể:

• cần thông báo hoặc xin ý kiến cơ quan bằng văn bản trước khi nhập học;
• được ghi nhận vào hồ sơ cán bộ sau khi tốt nghiệp, nếu làm thủ tục bổ sung văn bằng;
• hoặc, trong một số trường hợp, không được tính cho mục đích nâng ngạch, thăng hạng nếu không đúng quy trình cử đi đào tạo.

Khả năng cuối là thứ đáng sợ nhất, và cách phòng tránh rất đơn giản: hỏi trước khi nộp hồ sơ, không hỏi sau khi tốt nghiệp. Một email gửi bộ phận tổ chức cán bộ mất năm phút và có thể tiết kiệm cho bạn hai năm.

Những ngành có quy định riêng

Một số lĩnh vực có yêu cầu chặt hơn mặt bằng chung, và người trong ngành cần kiểm kỹ hơn:

• Khối sức khoẻ — nhiều chức danh gắn với chứng chỉ hành nghề và với các loại hình đào tạo chuyên biệt như chuyên khoa cấp I, cấp II, bác sĩ nội trú. Thạc sĩ và chuyên khoa không thay thế nhau một cách tự động. Nếu mục tiêu của bạn liên quan đến hành nghề chứ không chỉ đến ngạch bậc, hãy kiểm tra riêng phần này.
• Giáo dục — tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp giáo viên và giảng viên quy định trình độ theo từng hạng. Với giảng viên đại học, trình độ thạc sĩ trở lên là yêu cầu phổ biến, và ngành đào tạo phải phù hợp với môn giảng dạy.
• Khối tư pháp và một số ngành có điều kiện hành nghề — điều kiện thường gắn với bằng cử nhân luật cộng với đào tạo nghề riêng, chứ không phải với bằng thạc sĩ. Đừng kỳ vọng bằng thạc sĩ thay thế được các bước đó.
• Lực lượng vũ trang — có quy định riêng về đào tạo và về việc học ngoài ngành. Bắt buộc phải hỏi qua kênh chính thức.

Trường hợp bằng do cơ sở nước ngoài cấp

Nếu chương trình bạn học là liên kết quốc tế hoặc học trực tuyến từ một trường nước ngoài, và bằng do trường nước ngoài cấp, thì có thêm một bước bắt buộc: thủ tục công nhận văn bằng do Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện.

Vài điều nên biết trước khi ghi danh, không phải sau khi tốt nghiệp:

• Hình thức đào tạo là một trong những yếu tố được xem xét khi công nhận. Chương trình trực tuyến hoàn toàn từ nước ngoài có thể gặp yêu cầu bổ sung chứng minh khác với chương trình học trực tiếp.
• Nếu là chương trình liên kết đào tạo tại Việt Nam, hãy hỏi số quyết định phê duyệt liên kết. Chương trình được phê duyệt thì việc sử dụng bằng thuận lợi hơn nhiều.
• Thủ tục công nhận mất thời gian và cần bộ hồ sơ đầy đủ, bao gồm cả minh chứng về quá trình học. Giữ lại mọi thứ: bảng điểm, xác nhận nhập học, tài liệu chương trình.

Cơ quan đầu mối là Cục Quản lý chất lượng thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nếu bạn cần bằng cho một mục đích cụ thể trong khu vực công, hãy xác minh khả năng công nhận trước khi đóng học phí.

Cách tự kiểm chứng, không cần tin lời ai

Bốn việc bạn tự làm được, theo thứ tự:

1. Đọc đề án tuyển sinh của trường — cơ sở đào tạo có nghĩa vụ công khai. Đối chiếu mã ngành: mã ngành thạc sĩ có tám chữ số và bắt đầu bằng số 8.
2. Xin số quyết định cho phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành đó. Câu hỏi nguyên văn gửi phòng tuyển sinh: "Cho em xin số và ngày của quyết định cho phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành [tên ngành]."
3. Hỏi bộ phận tổ chức cán bộ ba câu ở mục trên, bằng email.
4. Đọc tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp áp dụng cho vị trí bạn nhắm tới. Đây là văn bản công khai, và nó nói chính xác yêu cầu về trình độ đào tạo.

Bốn việc này cộng lại mất chừng một buổi. Chương trình thạc sĩ mất hai năm.

Nếu câu trả lời từ cơ quan là không thuận lợi

Vẫn còn lựa chọn, và không phải lựa chọn nào cũng là bỏ cuộc:

• Làm đúng quy trình cử đi đào tạo thay vì tự đi học. Chậm hơn, phải chờ quy hoạch, nhưng giải quyết được đúng vấn đề.
• Chọn chương trình hình thức khác tại chính cơ sở đó — nhiều trường có cả chính quy và vừa làm vừa học cho cùng một ngành.
• Xem lại mục tiêu. Nếu điều bạn thật sự muốn là nâng cao chuyên môn để làm việc tốt hơn, chứ không phải để nâng ngạch, thì hình thức đào tạo không còn là vấn đề — và bạn được tự do chọn chương trình phù hợp với lịch của mình.

Hỏi đáp nhanh