Điều kiện dự tuyển nghiên cứu sinh gần như không nói về hình thức đào tạo ở bậc thạc sĩ. Nó nói về những thứ khác — và một trong số đó phải quyết ngay khi bạn nộp hồ sơ thạc sĩ, chứ không phải khi đã tốt nghiệp.
Nếu bạn đã tốt nghiệp rồi mới đọc bài này, phần cuối nói về cách bù.
Bốn thứ cần chuẩn bị
1. Luận văn — quyết định nhất, phải quyết sớm nhất
Chương trình thạc sĩ có hai định hướng: nghiên cứu (kết thúc bằng luận văn) và ứng dụng (thay bằng học phần và đề án). Với người muốn học tiếp tiến sĩ, nhánh có luận văn là nhánh nên chọn — vì luận văn chính là bằng chứng bạn làm được nghiên cứu độc lập, thứ hội đồng tuyển sinh muốn thấy.
Vấn đề: ở nhiều trường, nhánh được chọn khi nộp hồ sơ hoặc trong học kỳ đầu và không đổi được sau đó. Nghĩa là bạn phải quyết trước khi kịp chắc chắn về việc có học tiến sĩ hay không.
Nguyên tắc: nếu có dù chỉ ý định mơ hồ, hãy chọn nhánh có luận văn. Giữ cửa mở rẻ hơn nhiều so với mở lại cửa đã đóng.
2. Người hướng dẫn nhận bạn
Ở nhiều cơ sở, đây là yếu tố quyết định — không có người nhận thì hồ sơ hoàn hảo cũng không đi tiếp được.
Cách tiếp cận, làm trước khi nộp hồ sơ:
- Tìm người đang làm đúng hướng bạn muốn theo. Đọc công bố gần đây của họ, không chỉ đọc danh sách tên trên trang khoa.
- Viết thư ngắn và cụ thể: một câu về bạn là ai; hai ba câu về hướng nghiên cứu bạn quan tâm, có nhắc một công trình cụ thể của họ và điểm bạn muốn nối tiếp; một câu hỏi rõ ràng là họ có nhận nghiên cứu sinh kỳ tới không. Đính kèm CV và đề cương sơ bộ hai trang.
Thư dài kể lể hoàn cảnh gần như không được trả lời. Thư cho thấy bạn đã đọc họ thì thường được.
Lợi thế của bạn: nếu người hướng dẫn luận văn thạc sĩ có công bố trong lĩnh vực, họ là cầu nối tự nhiên nhất. Đây là lý do nên chọn người hướng dẫn theo chuyên môn chứ không theo mức độ dễ tính.
3. Thư giới thiệu học thuật
Chỗ người vừa làm vừa học yếu nhất — và xây được nếu bắt đầu sớm.
Thư từ cấp quản lý nơi làm việc có giá trị bổ sung nhưng không thay thế được thư học thuật: nó nói về bạn ở tư cách nhân viên, không ở tư cách người nghiên cứu.
Bốn việc làm ngay từ học kỳ đầu chương trình thạc sĩ:
- Bật camera và phát biểu trong buổi trực tuyến — giảng viên không viết được thư về một cái tên trên danh sách;
- Đặt câu hỏi cụ thể trên diễn đàn học phần sau mỗi bài;
- Sau mỗi buổi trao đổi riêng, gửi email tóm tắt những gì đã bàn và việc bạn sẽ làm;
- Đề nghị tham gia một dự án nghiên cứu của khoa, dù nhỏ và không lương.
Và một việc có cửa sổ thời gian hẹp: xin thư giới thiệu ngay sau khi bảo vệ luận văn, khi người hướng dẫn còn nhớ rõ công việc của bạn. Thư xin ba năm sau bao giờ cũng nhạt hơn.
4. Ngoại ngữ
Yêu cầu đầu vào tiến sĩ cao hơn chuẩn đầu ra thạc sĩ, đôi khi cao hơn khá nhiều. Và chứng chỉ có thời hạn — thường hai năm.
Tách việc này thành một lộ trình riêng, bắt đầu từ giữa chương trình thạc sĩ. Đây cũng là phần duy nhất của việc chuẩn bị làm được bằng những khoảng hai mươi phút rời rạc.
Công bố khoa học — đường ngắn nhất
Nhiều chương trình tiến sĩ ở các cơ sở lớn yêu cầu hoặc ưu tiên ứng viên đã có công bố. Với người vừa làm vừa học, đây là phần khó tích luỹ nhất — nhưng có một đường ngắn mà nhiều người bỏ qua.
Viết một bài từ chính luận văn của bạn. Làm ngay sau khi bảo vệ, khi nội dung còn trong đầu và người hướng dẫn còn theo sát. Nhiều người hướng dẫn sẵn sàng đồng tác giả và giúp chỉnh sửa — với họ đó cũng là công bố.
Nếu bài báo tạp chí là bước quá dài, hãy bắt đầu bằng một báo cáo hội thảo chuyên ngành: nhẹ hơn, nhanh hơn, và vẫn là một dòng trong hồ sơ.
Lợi thế mà người đi làm có sẵn
Phần này đáng nói vì nhiều người chỉ nhìn thấy phần thiếu:
- Bạn có vấn đề nghiên cứu thật. Một câu hỏi xuất phát từ thực tiễn công việc thường cụ thể và có ý nghĩa hơn một câu hỏi đọc ra từ tài liệu.
- Bạn tiếp cận được dữ liệu. Đây là thứ khiến nhiều đề tài của người học liên tục bị tắc.
- Bạn hiểu bối cảnh từ bên trong — phân biệt được điều người ta nói và điều thực sự diễn ra.
Nếu đề cương nghiên cứu của bạn khai thác được ba điều này, hồ sơ của bạn không phải hồ sơ yếu hơn. Nó là hồ sơ khác — và với đúng người hướng dẫn thì đó là hồ sơ mạnh.
Nếu đã tốt nghiệp nhánh không luận văn
Vẫn dự tuyển được, nhưng phải bù bằng một công trình khác. Ba đường, xếp theo mức khả thi:
- Một báo cáo hội thảo chuyên ngành. Nhẹ nhất và nhanh nhất. Có thể viết từ đề án tốt nghiệp, hoặc từ một vấn đề trong công việc bạn đã xử lý có phương pháp.
- Một bài báo, nếu bạn có người cùng làm — hỏi giảng viên cũ xem họ có đề tài nào cần người tham gia không.
- Một nghiên cứu độc lập viết ra tử tế. Đây là khối lượng tương đương một luận văn, chỉ khác là làm ngoài chương trình và không ai hướng dẫn — nên nó là đường khó nhất.
Và hãy hỏi thẳng cơ sở bạn nhắm tới: "Học viên tốt nghiệp chương trình định hướng ứng dụng, không làm luận văn, có đủ điều kiện dự tuyển không ạ?" Câu trả lời khác nhau giữa các trường, và biết trước thì bạn chọn được nơi phù hợp.
Ba câu hỏi cho cơ sở đào tạo
Gửi phòng đào tạo sau đại học của nơi bạn nhắm tới, tốt nhất là trước khi bạn kết thúc chương trình thạc sĩ:
- Điều kiện dự tuyển nghiên cứu sinh ngành [X] hiện gồm những gì?
- Trường có yêu cầu công bố khoa học trước khi dự tuyển không?
- Học viên tốt nghiệp nhánh không luận văn có đủ điều kiện dự tuyển không?
Hỏi đáp nhanh
Học tiếp tiến sĩ sau thạc sĩ từ xa cần chuẩn bị gì?
Bốn thứ: luận văn (phải chọn nhánh có luận văn ngay khi nộp hồ sơ thạc sĩ), người hướng dẫn nhận bạn, thư giới thiệu học thuật, và ngoại ngữ ở mức cao hơn chuẩn đầu ra thạc sĩ. Hình thức đào tạo hầu như không phải điều kiện.
Thứ nào phải quyết sớm nhất?
Chọn nhánh có luận văn — ở nhiều trường thì nhánh được chọn khi nộp hồ sơ hoặc trong học kỳ đầu và không đổi được sau đó. Nếu có dù chỉ ý định mơ hồ về việc học tiếp, hãy chọn nhánh có luận văn.
Làm sao có công bố khoa học?
Đường ngắn nhất là viết một bài từ chính luận văn của bạn, làm ngay sau khi bảo vệ khi người hướng dẫn còn theo sát — nhiều người hướng dẫn sẵn sàng đồng tác giả. Nếu bài báo tạp chí là bước quá dài thì bắt đầu bằng một báo cáo hội thảo.
Đã tốt nghiệp nhánh không luận văn thì sao?
Vẫn dự tuyển được nhưng phải bù bằng một công trình khác — nhẹ nhất là một báo cáo hội thảo chuyên ngành. Và hãy hỏi thẳng cơ sở bạn nhắm tới xem học viên tốt nghiệp nhánh không luận văn có đủ điều kiện dự tuyển không, vì câu trả lời khác nhau giữa các trường.