Khi một người đặt câu hỏi này, họ thường đã ở trong tình trạng công việc hiện tại không cho phép học. Và câu trả lời họ mong nghe là "đáng" hoặc "không đáng" — một chữ, dứt khoát.
Nhưng đổi việc là quyết định có hệ quả lớn hơn nhiều so với việc học, và nó không nên được quyết bởi một biến duy nhất. Bài này không khuyên bạn nên hay không nên. Nó tách câu hỏi ra thành những phần trả lời được, và chỉ ra hai sai lầm khiến người ta hối hận nhất.
Sai lầm thứ nhất: coi đây là bài toán một biến
"Đổi việc để có thời gian học" giả định rằng thời gian là thứ duy nhất thay đổi khi bạn đổi việc. Thực tế thay đổi cùng lúc ít nhất năm thứ:
- Thu nhập — thường giảm trong giai đoạn đầu ở nơi mới, và bạn đang sắp có thêm một khoản chi lớn là học phí.
- Sự ổn định — thời gian thử việc là giai đoạn bạn ít có quyền xin nghỉ nhất, mà chương trình học lại có những đợt thi không dời được.
- Vốn quan hệ tại nơi cũ — người biết bạn làm được việc, người sẽ viết thư giới thiệu, người sẽ linh động cho bạn nghỉ hai ngày thi. Ở nơi mới, bạn bắt đầu lại từ con số không.
- Cường độ thật của công việc mới — thứ bạn chỉ biết chắc sau ba tháng, chứ không phải từ mô tả công việc.
- Đề tài luận văn, nếu bạn định làm đề tài gắn với công việc. Đổi ngành giữa chừng có thể khiến hai năm sau bạn phải làm về một lĩnh vực mà mình mới vào.
Điểm thứ hai đáng nhấn mạnh vì nó là bẫy về thời điểm: giai đoạn nặng nhất của việc đổi việc và giai đoạn nặng nhất của học kỳ đầu tiên trùng nhau. Cả hai đều là lúc bạn phải chứng minh mình làm được, cả hai đều không cho phép sai. Nếu bắt buộc phải làm cả hai, hãy tách chúng ra ít nhất một học kỳ.
Sai lầm thứ hai: chưa thử những cách rẻ hơn
Đổi việc là biện pháp đắt. Trước khi dùng đến nó, có bốn cách rẻ hơn mà nhiều người bỏ qua, không phải vì đã thử và thất bại, mà vì chưa từng nghĩ tới.
Đổi chương trình thay vì đổi việc
Các chương trình khác nhau rất nhiều về mức độ đòi hỏi có mặt. Có nơi ba buổi tối cố định mỗi tuần cộng thi tập trung; có nơi bài giảng ghi hình lưu vĩnh viễn, mỗi tuần chỉ một buổi trực tuyến, và đánh giá chủ yếu bằng bài tập lớn.
Nếu vấn đề của bạn là lịch làm việc bất thường, thì chương trình thứ hai giải quyết được vấn đề đó mà không cần bạn đổi gì trong đời sống nghề nghiệp. Hãy khảo sát ít nhất năm chương trình và hỏi cụ thể về ghi hình, thời hạn lưu, cách tính chuyên cần và lịch thi — trước khi kết luận là công việc phải thay đổi.
Học chậm có chủ đích
Chương trình thạc sĩ có thời gian đào tạo chuẩn, nhưng cơ sở đào tạo đều quy định một thời gian tối đa được phép hoàn thành, dài hơn đáng kể. Đăng ký ít học phần hơn mỗi kỳ là hợp lệ.
Hỏi trường ba con số trước khi tính đường này: số tín chỉ tối thiểu mỗi kỳ, thời gian tối đa toàn khoá, và học phí tính theo tín chỉ hay trọn gói theo năm. Nếu tính theo tín chỉ thì học chậm không đắt hơn; nếu trọn gói theo năm thì có.
Đàm phán lại trong chính công việc hiện tại
Ít tốn kém hơn đổi việc rất nhiều, và ít người thử.
Những thứ có thể đề nghị mà không cần đổi vị trí: cố định một ngày trong tuần không nhận việc phát sinh sau giờ; đổi lịch trực; chuyển một mảng việc sang đồng nghiệp trong hai học kỳ; làm từ xa một ngày mỗi tuần vào ngày có buổi học.
Cách đề nghị quyết định kết quả: đưa ra một đề xuất cụ thể có lợi cho cả hai bên, kèm thời hạn rõ ràng, chứ không phải xin giảm việc chung chung. "Trong hai học kỳ tới em xin cố định thứ Tư không nhận việc sau 6 giờ, đổi lại em nhận thêm mảng X vào thứ Sáu" là một đề nghị. "Em đang học nên hơi bận" thì không.
Đổi vị trí trong cùng tổ chức
Nếu vấn đề nằm ở tính chất công việc — trực ca, đi công tác liên tục, mùa vụ dồn dập — thì một vị trí khác trong cùng công ty có thể giải quyết được mà vẫn giữ nguyên thâm niên, quan hệ và sự tin cậy đã xây.
Đây gần như luôn là phương án tốt hơn nhảy ra ngoài, nếu tổ chức của bạn đủ lớn để có lựa chọn.
Khi đổi việc thật sự là câu trả lời đúng
Có những tình huống mà bốn cách trên không giải quyết được. Dấu hiệu nhận biết:
- Công việc hiện tại không thể tương thích với bất kỳ chương trình nào — không phải với một chương trình cụ thể. Ví dụ: đi công tác dài ngày liên tục không báo trước, hoặc trực ca xoay không cố định khiến bạn không thể cam kết một buổi nào trong tuần.
- Bạn đã định đổi việc từ trước, và việc học chỉ là một lý do cộng thêm chứ không phải lý do chính. Đây là trường hợp lành mạnh nhất, vì quyết định vẫn đứng vững kể cả khi bỏ yếu tố học ra.
- Ngành bạn học và ngành bạn đang làm khác nhau, và bạn học chính là để chuyển sang ngành đó. Khi ấy đổi việc không phải là chi phí của việc học — nó là mục tiêu của việc học, chỉ là xảy ra sớm hơn dự tính.
- Nơi làm hiện tại đã có phản ứng tiêu cực rõ ràng với việc bạn đi học, và bạn đã thử đàm phán một lần mà không đổi được gì.
Ngược lại, dấu hiệu cho thấy nên dừng lại suy nghĩ thêm: bạn chưa nộp hồ sơ, chưa trúng tuyển, chưa biết lịch học thật, nhưng đã tính chuyện nghỉ việc. Thứ tự này ngược. Hãy để chương trình cụ thể với thời khoá biểu cụ thể trên tay rồi mới đặt câu hỏi về công việc — vì rất nhiều nỗi lo tan biến khi thấy lịch thật.
Nếu đã quyết đổi: bốn điều nên sắp xếp
- Đừng bắt đầu việc mới và học kỳ đầu tiên cùng một tháng. Nếu chọn được, để cách nhau ít nhất một học kỳ. Nếu không chọn được, thì kỳ đầu đăng ký ít học phần nhất mức cho phép.
- Hỏi về lịch và tính linh hoạt ngay trong quá trình phỏng vấn — nhưng hỏi như một câu hỏi về cách vận hành, không phải như một yêu cầu. "Anh chị cho em hỏi công việc này thường có phát sinh ngoài giờ không, và tần suất đi công tác thế nào ạ?" là câu hỏi bình thường mà ứng viên nào cũng có quyền hỏi.
- Cân nhắc nói về việc học ở vòng cuối, khi đã có đề nghị. Lúc đó bạn có vị thế để trao đổi về những ngày thi cụ thể, và bên tuyển dụng đã quyết định muốn bạn. Nói quá sớm thì nó trở thành một yếu tố cân nhắc; nói ở vòng cuối thì nó là một chi tiết cần sắp xếp.
- Giữ đủ dự phòng tài chính. Bạn đang cùng lúc giảm thu nhập tạm thời và tăng chi cố định. Tính trước tổng chi phí thật của chương trình — không chỉ học phí, mà cả học bổ sung kiến thức, chi phí đi lại các đợt thi, và chi phí ngoại ngữ nếu bạn chưa đạt chuẩn đầu ra.
Một cách tự kiểm tra trước khi quyết
Viết ra giấy hai câu, mỗi câu một dòng:
- Nếu tôi không học thạc sĩ, tôi có muốn đổi công việc này không?
- Nếu công việc này cho tôi đủ thời gian, tôi có còn muốn học không?
Bốn tổ hợp câu trả lời cho bốn tình huống rất khác nhau:
- Có – Có: hai quyết định độc lập cùng đúng. Đổi việc, và học. Chỉ cần đừng làm cùng một tháng.
- Có – Không: vấn đề thật của bạn là công việc, không phải việc học. Giải quyết công việc trước, rồi hãy nghĩ lại về chương trình thạc sĩ.
- Không – Có: đây là tình huống đúng nghĩa của câu hỏi trong bài. Hãy thử hết bốn cách rẻ hơn ở trên trước. Nếu không cách nào được, thì đổi việc là hợp lý — nhưng hãy đổi sang nơi bạn cũng muốn làm việc, chứ không phải nơi chỉ có ưu điểm là rảnh.
- Không – Không: có lẽ điều bạn đang tìm không phải là tấm bằng thạc sĩ. Đáng dành thêm thời gian để xác định mình thật sự muốn gì trước khi bỏ ra hai năm và một khoản tiền.
Tổ hợp thứ ba là tổ hợp duy nhất mà câu hỏi ban đầu có nghĩa. Và ngay cả ở đó, câu trả lời vẫn phụ thuộc vào một điều bạn kiểm tra được: bạn đã thật sự thử những cách rẻ hơn chưa, hay mới chỉ nghĩ rằng chúng sẽ không được.
Hỏi đáp nhanh
Đang thử việc mà có đợt thi thì xử lý thế nào?
Nói trước, càng sớm càng tốt, và nói dưới dạng thông tin về lịch kèm phương án của bạn — nghỉ phép không lương, làm bù, hoặc bàn giao trước. Xin nghỉ đột xuất trong thời gian đang được đánh giá là tình huống bất lợi nhất, nên đừng để nó thành bất ngờ.
Có nên nghỉ hẳn để học toàn thời gian không?
Đây là một lựa chọn khác hẳn với việc đổi sang công việc nhẹ hơn, và cần cân nhắc riêng: khoảng trống trong lịch sử làm việc, mất thu nhập trong toàn bộ thời gian học, và việc quay lại thị trường lao động sau hai năm. Với một số ngành và một số giai đoạn sự nghiệp thì hợp lý; với phần lớn người đã đi làm ổn định thì học vừa làm vừa học là phương án ít rủi ro hơn nhiều.
Tổng chi phí thật của một chương trình thạc sĩ gồm những gì?
Ngoài học phí còn có: học bổ sung kiến thức nếu bạn học khác ngành, phí hồ sơ, chi phí thi và chứng chỉ ngoại ngữ, chi phí đi lại và lưu trú cho các đợt thi tập trung, phí bảo vệ luận văn và phí cấp bằng. Hãy hỏi phòng đào tạo từng khoản một, và hỏi kèm bảng điểm đại học của bạn để biết phần bổ sung kiến thức là bao nhiêu tín chỉ trong trường hợp cụ thể của mình.
Nên nói về việc học ở vòng phỏng vấn nào?
Không có quy tắc bắt buộc. Nhiều người chọn vòng cuối, khi đã nhận được đề nghị làm việc — lúc đó việc trao đổi về những ngày thi cụ thể là chuyện sắp xếp chứ không còn là yếu tố cân nhắc tuyển dụng. Điều nên tránh là không nói gì cả rồi xin nghỉ vào tuần thứ ba.
Đổi sang công việc nhẹ hơn có ảnh hưởng đến sự nghiệp lâu dài không?
Tuỳ vào việc bạn chọn nơi nào. Đổi sang một vị trí có ít áp lực thời gian nhưng vẫn cùng lĩnh vực và vẫn cho bạn tích luỹ chuyên môn là một bước đi bình thường. Đổi sang một công việc không liên quan chỉ vì nó rảnh thì hai năm sau bạn sẽ có tấm bằng nhưng đứt mạch kinh nghiệm — và nhà tuyển dụng nhìn cả hai thứ đó cùng lúc.