Câu hỏi này thường được đặt ra trong lo lắng, và trả lời trong vội vàng. Người thì nói cứ nói thẳng cho đàng hoàng, người thì bảo im lặng cho lành. Cả hai đều đang khuyên dựa trên nơi làm việc của chính họ, chứ không phải của bạn.
Thực tế là không có câu trả lời chung. Nhưng có một câu hỏi trung gian mà nếu trả lời được thì phần còn lại tự sáng ra: bạn có cần điều gì từ công ty để hoàn thành chương trình này không?
Bắt đầu từ câu hỏi đúng
Trước khi cân nhắc nói hay không nói, hãy liệt kê thật cụ thể những gì việc học sẽ va vào công việc trong hai năm tới:
- Ngày nghỉ cho các đợt thi. Buổi học có thể vào tối, nhưng thi cử ở nhiều chương trình rơi vào giờ hành chính hoặc yêu cầu đi xa. Đếm trước: một năm bao nhiêu đợt, mỗi đợt mấy ngày.
- Buổi bảo vệ đề cương và bảo vệ luận văn. Gần như luôn trong giờ hành chính, và ngày giờ do hội đồng ấn định — bạn không chọn được.
- Xác nhận của cơ quan trên sơ yếu lý lịch. Nhiều bộ hồ sơ dự tuyển cần dấu của nơi công tác. Nếu bạn đi xin dấu thì việc học không còn là bí mật nữa, dù bạn không nói gì.
- Giấy xác nhận kinh nghiệm công tác, nếu ngành bạn học yêu cầu.
- Dữ liệu hoặc bối cảnh nơi làm việc cho luận văn, nếu bạn định làm đề tài gắn với công việc thật.
Nếu danh sách này trống — chương trình hoàn toàn ngoài giờ, hồ sơ không cần dấu công ty, đề tài không liên quan nơi làm — thì đây là chuyện riêng của bạn và bạn không có nghĩa vụ báo cáo.
Nếu danh sách này có từ hai mục trở lên, thì "giữ kín" không thật sự là một lựa chọn. Nó chỉ là hoãn cuộc trò chuyện đến lúc bất lợi nhất — lúc bạn phải xin nghỉ gấp và không giải thích được vì sao.
Đọc nơi mình làm trước khi quyết
Cùng một hành động, ở hai nơi khác nhau, cho hai kết quả ngược nhau. Vài chỉ dấu quan sát được mà không cần hỏi ai:
Dấu hiệu nơi này ủng hộ việc học
- Có chính sách hỗ trợ học phí hoặc học bổng nội bộ, dù nhỏ.
- Có đồng nghiệp đang học hoặc đã học, và họ không giấu.
- Tiêu chí thăng tiến hoặc thang lương của công ty có nhắc đến trình độ đào tạo.
- Ngành nghề bản thân nó yêu cầu bằng cấp — giáo dục, y tế, nghiên cứu, khu vực công.
Dấu hiệu nên thận trọng
- Từng có người xin nghỉ để học rồi bị điều chuyển sang việc "nhẹ hơn" ngay sau đó.
- Văn hoá đo hiệu suất bằng số giờ có mặt thay vì bằng kết quả.
- Công ty đang trong giai đoạn cắt giảm, và tiêu chí cắt giảm không minh bạch.
- Quản lý trực tiếp của bạn coi mọi hoạt động ngoài công việc là dấu hiệu sắp nghỉ.
Điểm cuối đáng lưu ý riêng, vì nó tách bạch hai thứ hay bị gộp: công ty và người quản lý trực tiếp không phải một. Có nơi chính sách rất tốt nhưng người quản lý trực tiếp không ưa; có nơi ngược lại. Bạn làm việc hằng ngày với người quản lý, nên phản ứng của họ quan trọng hơn văn bản chính sách.
Ba mức, không phải hai
Thế nhị phân "nói hay không nói" bỏ sót mức ở giữa, mà mức ở giữa lại là nơi phần lớn người đi làm nên đứng.
Mức 1 — Không nói gì
Hợp lý khi: chương trình hoàn toàn ngoài giờ, hồ sơ không cần gì từ công ty, và bạn không định dùng bằng để thương lượng ở nơi này.
Rủi ro: nếu sau này cần nghỉ đột xuất, bạn ở thế bị động. Và nếu công ty biết qua đường khác — mạng xã hội, đồng nghiệp, một người quen chung — thì việc bạn giấu sẽ được diễn giải theo cách bạn không kiểm soát được.
Mức 2 — Nói với quản lý trực tiếp, không thông báo rộng
Đây là mức phù hợp với đa số trường hợp.
Bạn báo cho một người — người duyệt đơn nghỉ phép của bạn — dưới dạng thông tin về lịch, không phải dưới dạng xin phép. Không đăng lên nhóm chat công ty, không kể với cả phòng.
Lợi: bạn có người biết trước khi cần nghỉ, và việc học không trở thành chủ đề bàn tán. Đây là mức giữ được cả tính riêng tư lẫn sự chủ động.
Mức 3 — Thông báo chính thức và xin hỗ trợ
Hợp lý khi công ty có chính sách hỗ trợ thật, hoặc khi việc học liên quan trực tiếp đến vị trí của bạn và bạn muốn nó được ghi nhận.
Lưu ý một điều thường bị bỏ qua: hỗ trợ học phí ở nhiều nơi đi kèm cam kết làm việc sau khi tốt nghiệp, thường là hai đến ba năm, kèm điều khoản hoàn trả nếu nghỉ sớm. Đây không phải điều xấu, nhưng là một hợp đồng thật với hệ quả thật. Đọc kỹ trước khi ký, đặc biệt phần tính số tiền phải hoàn khi nghỉ giữa chừng.
Nếu quyết định nói: cách nói tạo khác biệt lớn
Cùng một thông tin, cách trình bày quyết định phản ứng.
Nói cái gì:
- Chương trình học ngoài giờ, không ảnh hưởng giờ làm.
- Những ngày cụ thể sẽ cần sắp xếp — đưa luôn con số: "một năm có hai đợt thi, mỗi đợt hai ngày, thường vào tháng 6 và tháng 12".
- Bạn đã tính phương án cho những ngày đó: nghỉ phép năm, đổi ca, hoặc bàn giao trước.
- Nếu có liên quan đến công việc: nói ngắn gọn phần nào của chương trình dùng được cho vị trí hiện tại.
Không nên nói:
- Rằng bạn học để chuyển ngành hoặc để tìm việc khác — kể cả khi đúng.
- Rằng bạn không chắc có theo nổi không. Sự do dự của bạn sẽ được nghe thành rủi ro của họ.
- Rằng bạn cần giảm khối lượng công việc, ngay trong lần nói đầu tiên. Nếu cần, đó là cuộc trò chuyện thứ hai, sau khi họ đã quen với thông tin thứ nhất.
Chọn thời điểm: không phải lúc đang có sự cố hay đang mùa cao điểm. Tốt nhất là trong một buổi trao đổi định kỳ về công việc, sau khi bạn vừa hoàn thành tốt một việc gì đó.
Và nói trước khi cần. Báo trước ba tháng cho đợt thi tháng sau là chủ động; báo trước ba ngày là gây khó cho người khác, và người ta nhớ điều đó.
Trường hợp riêng: khu vực công và ngành có quy định
Với công chức, viên chức và người làm trong một số ngành có quy định riêng, câu chuyện khác hẳn — việc đi học có thể thuộc diện phải được cơ quan cử đi hoặc đồng ý bằng văn bản, và điều đó ảnh hưởng đến việc bằng cấp có được công nhận cho mục đích bổ nhiệm, nâng ngạch hay không sau này.
Nếu bạn thuộc nhóm này, đừng suy từ kinh nghiệm của bạn bè làm doanh nghiệp. Hỏi bộ phận tổ chức cán bộ của cơ quan mình hai câu, trước khi nộp hồ sơ:
- Việc tự đi học có cần thủ tục gì với cơ quan không?
- Bằng do tự học có được tính khi xét bổ nhiệm hoặc nâng ngạch không, hay chỉ bằng do cơ quan cử đi mới được tính?
Câu thứ hai đặc biệt quan trọng, vì nó có thể thay đổi hoàn toàn giá trị của hai năm bạn sắp bỏ ra.
Khi mọi thứ không diễn ra như mong đợi
Nếu sau khi báo, bạn thấy công việc bị điều chỉnh theo hướng bất lợi, hãy tách biệt hai khả năng trước khi phản ứng:
- Điều chỉnh có lý do khách quan — tái cơ cấu, thay đổi dự án — trùng thời điểm một cách ngẫu nhiên.
- Điều chỉnh là phản ứng với thông tin bạn vừa đưa.
Cách phân biệt: hỏi thẳng và lịch sự, trong một cuộc trao đổi riêng. "Em muốn hiểu rõ để làm tốt hơn — việc chuyển em sang mảng này có liên quan đến việc em đi học không?" Câu hỏi này thường nhận được câu trả lời thật hơn ta tưởng, và dù câu trả lời là gì, bạn cũng biết mình đang ở đâu.
Nếu đúng là phản ứng, thì bạn vừa biết một điều quan trọng về nơi mình làm việc — và biết sớm vẫn hơn biết muộn.
Hỏi đáp nhanh
Công ty có quyền cấm nhân viên đi học không?
Trong quan hệ lao động thông thường, thời gian ngoài giờ làm việc là của người lao động và việc học tập cá nhân là quyền riêng. Vấn đề phát sinh khi việc học ảnh hưởng đến thời gian làm việc đã cam kết, hoặc khi có thoả thuận riêng trong hợp đồng. Hãy đọc lại hợp đồng lao động và nội quy lao động của nơi mình làm để biết chính xác đang ở tình huống nào.
Có nên ghi việc đang học vào hồ sơ nội bộ hoặc mạng nghề nghiệp không?
Nếu bạn đã báo quản lý trực tiếp thì việc này bình thường. Nếu chưa báo, hãy cân nhắc thứ tự — biết tin từ mạng xã hội trước khi nghe từ chính bạn là điều dễ gây khó chịu, kể cả với người vốn ủng hộ.
Xin dấu sơ yếu lý lịch mà không muốn công ty biết thì làm sao?
Sơ yếu lý lịch thường có thể xin xác nhận tại chính quyền địa phương nơi cư trú thay vì tại cơ quan công tác. Hãy kiểm tra thông báo tuyển sinh xem trường chấp nhận hình thức nào — nhiều trường chấp nhận cả hai.
Nhận hỗ trợ học phí từ công ty có ràng buộc gì?
Thường có cam kết làm việc một số năm sau khi tốt nghiệp và điều khoản hoàn trả nếu nghỉ trước hạn. Trước khi ký, hỏi rõ ba điều: thời gian cam kết tính từ mốc nào, số tiền phải hoàn được tính thế nào, và điều gì xảy ra nếu công ty là bên chấm dứt hợp đồng.
Đang trong thời gian thử việc thì có nên nói không?
Nếu việc học không đòi hỏi gì từ công ty trong vài tháng tới, có thể đợi qua thử việc rồi trao đổi. Nhưng nếu có một đợt thi rơi vào đúng thời gian thử việc, hãy nói trước — xin nghỉ đột xuất trong giai đoạn đang được đánh giá là tình huống bất lợi nhất trong mọi tình huống.