Tăng ca thường xuyên: nên hoãn học thạc sĩ, hay học chậm lại?

Câu hỏi thường được đặt ra dưới dạng nhị phân: học hay hoãn. Nhưng người đang tăng ca đều đặn mà vẫn nghĩ đến chuyện học thạc sĩ thì đã tự trả lời phần lớn câu hỏi rồi — điều họ thật sự cần biết là hoãn đến bao giờ, và trong lúc chờ thì cái gì mất đi.

Bài này không khuyên bạn cố gắng. Nó tách "tăng ca" thành ba tình huống khác nhau, vì chỉ một trong ba đáng để hoãn, và đưa ra cách đo đạc cụ thể để bạn tự quyết trong khoảng một tuần.

Ba kiểu tăng ca không giống nhau

Trước khi tính chuyện hoãn, hãy xác định mình đang ở kiểu nào. Cách phân biệt đơn giản nhất: nhìn lại mười hai tháng qua.

Kiểu 1 — Tăng ca theo mùa

Có chu kỳ rõ: quyết toán cuối năm, mùa cao điểm sản xuất, kỳ kiểm toán, đợt giao hàng lớn. Ngoài những giai đoạn đó, tuần làm việc trở lại bình thường.

Đây là kiểu không nên hoãn. Chương trình thạc sĩ vừa làm vừa học chia theo học kỳ, và bạn hoàn toàn có thể xếp học phần nặng vào kỳ nhẹ, hoặc bảo lưu đúng một kỳ trùng mùa cao điểm rồi học tiếp. Hoãn cả chương trình vì hai tháng bận mỗi năm là đổi một thứ lớn lấy một thứ nhỏ.

Việc cần làm: lấy lịch mùa vụ của mình đặt cạnh lịch học kỳ của trường, trước khi nộp hồ sơ. Nếu mùa cao điểm của bạn rơi đúng vào tháng thi của mọi học kỳ thì đó là thông tin quan trọng — và nó dẫn tới việc chọn trường khác, chứ không phải hoãn.

Kiểu 2 — Tăng ca thành nếp

Không có mùa. Tuần nào cũng thêm hai đến ba giờ, đôi khi cả cuối tuần. Không ai yêu cầu chính thức, nhưng khối lượng công việc được thiết kế để chỉ vừa đủ nếu bạn ở lại thêm.

Đây là kiểu khó nhất, và cũng là kiểu hoãn không giải quyết được gì. Vì tăng ca thành nếp không tự hết. Hoãn một năm để "chờ đỡ bận" thường dẫn tới một năm sau vẫn y như vậy, cộng thêm một năm tuổi và có thể thêm trách nhiệm gia đình.

Với kiểu này, quyết định thật không phải học hay hoãn, mà là: bạn có sẵn sàng đàm phán lại khối lượng công việc, hoặc chấp nhận học chậm hơn tiến độ chuẩn, hay không.

Kiểu 3 — Tăng ca khủng hoảng

Đang trong một giai đoạn bất thường và có điểm kết thúc nhìn thấy được: dự án chuyển đổi hệ thống, sáp nhập, đồng nghiệp nghỉ chưa tuyển được người, hoặc chính bạn vừa được giao thêm mảng mới. Trên mười hai tháng, đây là ba đến chín tháng khác hẳn phần còn lại.

Đây là kiểu nên hoãn — nhưng hoãn có kỳ hạn, không hoãn vô thời hạn. Xem phần cuối bài.

Hoãn không phải là con số không

Trực giác thường coi việc hoãn là trung tính: giữ nguyên mọi thứ, chỉ dịch thời gian. Thực tế có một số thứ mất đi trong lúc chờ, và chúng đáng được tính vào cân nhắc.

• Chứng chỉ ngoại ngữ hết hạn. Phần lớn chứng chỉ quốc tế có giá trị hai năm. Nếu bạn đang có một chứng chỉ còn hạn và hoãn hai năm, nhiều khả năng phải thi lại — mất cả tiền lẫn thời gian ôn.
• Quy chế và điều kiện tuyển sinh thay đổi. Yêu cầu đầu vào, chuẩn đầu ra, danh mục ngành, mức học phí đều được điều chỉnh theo thời gian. Điều kiện bạn đủ hôm nay chưa chắc là điều kiện của ba năm sau.
• Trách nhiệm cá nhân có xu hướng tăng, không giảm. Đây là điều gần như ai đã hoãn cũng nói lại. Con nhỏ, cha mẹ già, vị trí công việc cao hơn với nhiều trách nhiệm hơn — quỹ thời gian của người ba mươi lăm tuổi hiếm khi rộng hơn của người ba mươi.
• Thói quen học tập nguội đi. Kỹ năng đọc tài liệu học thuật, viết có trích dẫn, ngồi tập trung hai tiếng — những thứ này rơi rụng nếu không dùng. Người vừa rời giảng đường ba năm khởi động nhanh hơn người rời mười năm.

Không có cái nào trong số này là lý do để lao vào học khi đang kiệt sức. Chúng chỉ là những khoản cần ghi vào cột bên kia, để cân nhắc là cân nhắc thật.

Đo trước khi quyết: bảy ngày ghi chép

Đây là phần thay cho mọi lời khuyên chung chung. Trước khi quyết, hãy dành đúng một tuần làm việc này — nó rẻ và nó cho ra con số.

Mỗi tối, ghi lại ba dòng:

1. Hôm nay rời chỗ làm lúc mấy giờ (hoặc: đóng máy lúc mấy giờ).
2. Sau đó còn khoảng bao nhiêu phút thật sự tỉnh táo — không phải thời gian còn thức, mà thời gian đầu óc còn tiếp thu được.
3. Trong khoảng đó đã dùng vào việc gì.

Cuối tuần, cộng lại tổng số phút tỉnh táo còn dư trong tuần. So với mốc tham chiếu:

• Dưới 5 giờ/tuần — không đủ cho một học kỳ tiêu chuẩn. Nhưng vẫn có thể đủ cho một học kỳ giảm tải (xem phần sau). Nếu ngay cả giảm tải cũng không đủ, đây là tín hiệu nên hoãn.
• 5 đến 10 giờ/tuần — đủ để học chậm, không đủ để học đúng tiến độ chuẩn. Đây là vùng mà phần lớn người tăng ca thành nếp rơi vào, và cũng là vùng mà quyết định đúng thường là "học, nhưng kéo dài".
• Trên 10 giờ/tuần — đủ cho tiến độ bình thường của chương trình vừa làm vừa học.

Một tuần ghi chép cũng thường phát hiện ra thứ mà cảm giác không thấy: có người tin mình không còn giờ nào, ghi ra thì thấy có bảy giờ nhưng nằm rải rác thành từng khoảng hai mươi phút. Điều đó dẫn tới một kết luận khác hẳn — không phải hoãn học, mà là chọn chương trình có bài giảng ghi hình và tài liệu đọc được trên điện thoại, thay vì chương trình bắt dự lớp trực tuyến ba buổi tối cố định.

Ba lựa chọn không nằm giữa "học" và "hoãn"

Phần lớn người đặt câu hỏi này chưa biết những cách sau đây tồn tại.

Học chậm có chủ đích

Chương trình thạc sĩ có thời gian đào tạo chuẩn, thường một năm rưỡi đến hai năm, nhưng cơ sở đào tạo đều quy định một thời gian tối đa được phép hoàn thành, dài hơn đáng kể. Đăng ký ít học phần hơn mỗi kỳ là hợp lệ, không phải xin xỏ.

Cần hỏi trường ba điều trước khi tính đường này: số tín chỉ tối thiểu phải đăng ký mỗi kỳ; thời gian tối đa được phép hoàn thành chương trình; và học phí tính theo tín chỉ hay trọn gói cả khoá — vì nếu trọn gói theo năm thì học chậm sẽ đắt hơn, còn theo tín chỉ thì không.

Bảo lưu theo kỳ

Dành cho tăng ca theo mùa. Học các kỳ nhẹ, bảo lưu kỳ trùng mùa cao điểm. Hỏi trước: được bảo lưu tối đa mấy kỳ trong toàn khoá, thủ tục ra sao, và học phí đã đóng được xử lý thế nào.

Đổi hình thức thi và học phần

Trong cùng một chương trình thường có học phần nặng và học phần nhẹ, học phần thi tập trung và học phần đánh giá bằng bài tập lớn. Xin thời khoá biểu và đề cương các học phần của khoá trước, rồi tự xếp lộ trình của mình: học phần nặng vào kỳ nhẹ việc.

Đây là việc mà cố vấn học tập của trường lẽ ra phải làm cùng bạn. Nếu chương trình không có ai nhận vai trò đó, bản thân điều ấy là một thông tin nên biết trước khi nộp hồ sơ.

Nếu quyết định học: bốn thứ chốt trước, không chốt sau

1. Chính sách bảo lưu, bằng văn bản. Bạn cần nó nhất vào lúc bạn ít sức thương lượng nhất. Xin trước khi đóng học phí đợt một.
2. Bài giảng có ghi hình không và lưu bao lâu. Với người tăng ca, đây là tiêu chí quan trọng hơn danh tiếng trường. Bảy ngày và vĩnh viễn là hai chương trình khác nhau.
3. Điểm chuyên cần tính thế nào. Nếu điểm danh dựa vào có mặt trực tiếp trong buổi trực tuyến thì bản ghi hình không cứu được bạn — và bạn cần biết điều đó từ đầu.
4. Lịch thi cả năm. Buổi học có thể vào tối, buổi thi thường vào cuối tuần và tại cơ sở của trường. Nếu bạn ở xa, đây là chi phí đi lại và ngày nghỉ thật, cần tính trước.

Nếu quyết định hoãn: hoãn cho ra hoãn

Hoãn là một quyết định hợp lý trong nhiều tình huống. Nhưng "hoãn vô thời hạn" thì thường không phải là quyết định — nó là cách bỏ cuộc mà không phải thừa nhận là đã bỏ cuộc.

Hoãn đúng cách gồm ba việc:

• Đặt một mốc cụ thể có thể kiểm chứng được. Không phải "khi nào đỡ bận". Mà là: "sau khi dự án X nghiệm thu", "sau kỳ quyết toán tháng 3 năm sau", "khi con vào lớp một". Ghi mốc đó vào lịch kèm lời nhắc.
• Giữ những thứ dễ hết hạn. Nếu chứng chỉ ngoại ngữ sắp hết hạn và bạn sẽ cần nó, cân nhắc thi lại đúng lúc gần mốc quay lại, chứ đừng để hết hạn rồi bắt đầu ôn từ đầu. Nếu chưa có, dùng chính khoảng thời gian hoãn để chuẩn bị phần này — đó là phần duy nhất của việc học có thể làm được bằng những khoảng hai mươi phút rời rạc.
• Đến mốc thì đánh giá lại thật, đừng gia hạn tự động. Đến ngày, làm lại bài ghi chép bảy ngày ở trên. Nếu con số vẫn như cũ, thì tình huống của bạn không phải kiểu 3 mà là kiểu 2 — và với kiểu 2, câu trả lời không bao giờ đến từ việc chờ thêm.

Ba dấu hiệu nên dừng, kể cả khi đã bắt đầu

Không phải mọi quyết định đều đúng ngay từ đầu, và rút lui đúng lúc rẻ hơn nhiều so với rút lui muộn.

• Hai kỳ liên tiếp phải thi lại vì không kịp học, chứ không phải vì học phần khó. Đây là tín hiệu về quỹ thời gian, không phải về năng lực.
• Sức khoẻ có dấu hiệu rõ ràng — mất ngủ kéo dài, ốm vặt liên tục. Tấm bằng không có hạn sử dụng, còn sức khoẻ thì có.
• Công việc bắt đầu bị ảnh hưởng thấy được. Nếu mục đích học là để tiến xa hơn trong công việc, mà việc học đang làm hỏng chính công việc đó, thì thứ tự ưu tiên đang bị đảo.

Dừng ở đây nghĩa là bảo lưu, không phải bỏ. Và đó chính là lý do vì sao chính sách bảo lưu là thứ nên hỏi trước khi đóng đồng học phí đầu tiên.

Hỏi đáp nhanh