Có một cách tiếp cận gần như chắc chắn thất bại: đề nghị tăng lương với lý do "em vừa có bằng thạc sĩ". Không phải vì tấm bằng không có giá trị, mà vì lý do đó đặt cuộc trao đổi lên nền sai — nó nói về cái bạn có, trong khi người quyết định đang nghĩ về cái bạn làm được.
Bài này nói về cách chuyển từ nền thứ nhất sang nền thứ hai, và những gì cần chuẩn bị trước khi mở lời.
Trước hết: đây là hai câu hỏi khác nhau
Câu bạn hỏi: tôi vừa bỏ ra hai năm và một khoản tiền, điều đó có được ghi nhận không?
Câu người quyết định hỏi: giá trị người này mang lại cho tổ chức có thay đổi không, và tổ chức có khả năng trả thêm không?
Cuộc trao đổi diễn ra trên câu thứ hai. Nỗ lực và chi phí của bạn là thật, nhưng chúng không phải là lập luận — lập luận là những gì bạn đang làm khác đi, và kết quả của nó.
Đây không phải sự bất công. Đó đơn giản là cách mọi cuộc thương lượng vận hành, và nhận ra nó sớm giúp bạn chuẩn bị đúng thứ.
Chuẩn bị: một trang, ba phần
Trước khi mở lời, hãy viết ra một trang. Nó là tài liệu cho chính bạn, và nếu cần thì đưa được cho người quyết định.
Phần 1 — Những gì đã thay đổi trong công việc
Không phải "em đã học môn A, B, C". Mà là những việc cụ thể:
- Việc gì bạn đảm nhận thêm sau khi bắt đầu học?
- Có quy trình, công cụ, cách làm nào bạn đưa vào từ chương trình học không?
- Có vấn đề nào bạn xử lý được mà trước đây phải nhờ người khác?
Với mỗi mục, ghi kèm kết quả đo được nếu có: thời gian rút ngắn, sai sót giảm, doanh số, số người được hỗ trợ.
Phần 2 — Luận văn hoặc đề án, nếu nó gắn với công việc
Nếu bạn làm đề tài liên quan đến nơi mình làm, đây là tài sản mạnh nhất trong tay bạn — và nhiều người quên không dùng.
Bạn đã thu thập dữ liệu, phân tích, và đưa ra kết luận về một vấn đề thật của tổ chức. Hãy trình bày nó như một báo cáo tư vấn: vấn đề, phát hiện, khuyến nghị. Đó là công việc mà tổ chức thường phải trả tiền để có.
Phần 3 — Bạn đề nghị điều gì
Cụ thể, không mơ hồ. Và lưu ý rằng "tăng lương" không phải lựa chọn duy nhất — đôi khi không phải lựa chọn tốt nhất.
Những thứ đáng cân nhắc đề nghị, tuỳ tình huống của bạn:
- Mức lương mới;
- Đảm nhận một mảng việc mới, kèm điều chỉnh tương ứng;
- Đổi chức danh phản ánh đúng công việc đang làm;
- Được tham gia vào một dự án hoặc cấp ra quyết định mà bạn muốn vào;
- Điều kiện làm việc: linh hoạt thời gian, ngân sách đào tạo tiếp.
Nếu tổ chức đang trong giai đoạn không thể tăng lương, một trong bốn đề nghị sau có thể khả thi và có giá trị lâu dài không kém.
Thời điểm
Ba yếu tố, theo thứ tự quan trọng:
- Chu kỳ đánh giá của tổ chức. Phần lớn nơi điều chỉnh lương theo kỳ. Đề nghị lệch chu kỳ thường nhận được câu "để kỳ sau xem xét" — không phải từ chối, chỉ là bạn đã chọn sai lúc. Hỏi nhân sự chu kỳ là khi nào và nộp đề xuất trước đó.
- Sau một kết quả cụ thể. Vừa hoàn thành tốt một việc là thời điểm tự nhiên, vì lập luận của bạn có dẫn chứng tươi.
- Không phải lúc tổ chức đang khó khăn. Đề nghị đúng nhưng sai lúc vẫn bị nhớ là sai.
Cách mở lời
Đừng đưa vấn đề vào một cuộc trò chuyện tình cờ. Hãy xin một buổi riêng, nói rõ chủ đề từ trước để người kia có thời gian chuẩn bị:
"Anh/chị cho em xin ba mươi phút trong tuần này để trao đổi về công việc và định hướng của em được không ạ?"
Trong buổi đó, mở bằng phần 1 và phần 2 — những gì đã thay đổi — rồi mới đến phần 3. Thứ tự này quan trọng: bạn xây nền trước khi đưa đề nghị.
Ba điều nên tránh:
- Đưa ra tối hậu thư, trừ khi bạn thật sự sẵn sàng thực hiện. Lời đe doạ nghỉ việc không thực hiện được sẽ làm hỏng quan hệ lâu dài.
- So sánh với đồng nghiệp. Nó chuyển cuộc trao đổi sang chuyện người khác, và bạn không kiểm soát được hướng đó.
- Nhắc đến học phí đã đóng. Đó là khoản đầu tư của bạn cho bản thân bạn — nó không phải nghĩa vụ của tổ chức, và nêu ra chỉ làm yếu lập luận.
Nếu câu trả lời là không
Đừng dừng ở đó. Hỏi tiếp hai câu, và đây là hai câu có giá trị nhất trong cả cuộc trao đổi:
- "Vậy để đạt được mức đó, em cần thể hiện thêm điều gì ạ?"
- "Khi nào mình có thể xem xét lại việc này?"
Hai câu này biến một lời từ chối thành một lộ trình. Sau buổi họp, gửi email tóm tắt những gì đã trao đổi và những gì được thống nhất — vừa lịch sự, vừa là căn cứ cho lần sau.
Và nếu sau một chu kỳ nữa vẫn không có gì thay đổi, dù bạn đã làm đúng những gì được yêu cầu, thì bạn có một thông tin quan trọng về nơi mình làm việc. Biết sớm vẫn hơn biết muộn.
Một lưu ý cho khu vực công
Cơ chế khác hẳn: tiền lương theo ngạch, bậc và hệ số, không thương lượng cá nhân. Điều bằng thạc sĩ có thể ảnh hưởng là điều kiện dự thi nâng ngạch, thăng hạng, hoặc quy hoạch bổ nhiệm.
Vì vậy câu hỏi không phải "thương lượng thế nào" mà là "bằng này có được tính cho mục đích đó không". Hỏi bộ phận tổ chức cán bộ, bằng văn bản, và hỏi kèm một câu quan trọng: bằng do cá nhân tự đi học có được tính không, hay chỉ tính bằng do cơ quan cử đi đào tạo.
Hỏi đáp nhanh
Có nên nói mình vừa có bằng thạc sĩ khi xin tăng lương không?
Nên nhắc, nhưng không nên dùng làm lý do chính. Lập luận mạnh là những gì bạn đang làm khác đi và kết quả của nó — tấm bằng là bối cảnh, không phải luận cứ.
Thời điểm nào nên đề nghị?
Trước chu kỳ đánh giá và điều chỉnh lương của tổ chức, và tốt nhất là ngay sau khi hoàn thành tốt một việc cụ thể. Hỏi nhân sự chu kỳ là khi nào, vì đề nghị lệch chu kỳ thường nhận được câu "để kỳ sau xem xét".
Nếu công ty nói không thì làm gì tiếp?
Hỏi hai câu: cần thể hiện thêm điều gì để đạt được mức đó, và khi nào có thể xem xét lại. Hai câu này biến lời từ chối thành một lộ trình. Sau đó gửi email tóm tắt những gì đã thống nhất.
Trong khu vực công thì thương lượng thế nào?
Tiền lương theo ngạch bậc và hệ số nên không thương lượng cá nhân. Điều bằng thạc sĩ có thể ảnh hưởng là điều kiện dự thi nâng ngạch, thăng hạng hoặc quy hoạch bổ nhiệm — hãy hỏi bộ phận tổ chức cán bộ bằng văn bản.